Chơi chữ là biện pháp tu từ lợi dụng đặc sắc về âm và nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, làm câu văn hấp dẫn và thú vị. Sách Ngữ văn trung học cơ sở thường nêu các lối chơi chữ: dùng từ đồng âm, nói trại âm (gần âm), điệp âm, nói lái, dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa. Ví dụ quen thuộc nhất là câu ca dao "Lợi thì có lợi nhưng răng không còn", trong đó chữ "lợi" vừa là lợi ích, vừa là phần nướu giữ răng.
Bài này giải thích định nghĩa, đi qua từng lối chơi chữ bằng những ví dụ có trong sách giáo khoa và văn học dân gian, rồi chỉ cách nhận ra phép chơi chữ trong một câu văn — kỹ năng hay được hỏi trong bài kiểm tra.
Chơi chữ là gì: định nghĩa ngắn gọn
Một câu có phép chơi chữ luôn có hai lớp: lớp nghĩa hiển nhiên ai đọc cũng thấy, và lớp nghĩa thứ hai được "giấu" nhờ âm thanh hoặc quan hệ nghĩa của từ. Người đọc phát hiện ra lớp thứ hai thì bật cười hoặc gật gù thú vị. Ba ý cốt lõi của định nghĩa:
- Chất liệu: đặc điểm về âm (đồng âm, gần âm, lặp âm, đảo âm) và về nghĩa (đồng nghĩa, trái nghĩa, gần nghĩa) của từ.
- Cách làm: dùng có chủ ý, không phải tình cờ trùng hợp.
- Tác dụng: tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, có khi để châm biếm, đả kích; làm lời nói, câu văn hấp dẫn, dễ nhớ.
Chơi chữ có mặt khắp nơi trong đời sống: lời ăn tiếng nói hằng ngày, ca dao, câu đố, thơ trào phúng, khẩu hiệu, tên quán. Nó là một trong những cách người Việt làm cho tiếng cười có "chất xám".
Các lối chơi chữ thường gặp
| Lối chơi chữ | Ví dụ | Chữ được "chơi" |
|---|---|---|
| Dùng từ đồng âm | "Bà già đi chợ Cầu Đông / Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng? / Thầy bói xem quẻ nói rằng: / Lợi thì có lợi nhưng răng không còn" (ca dao) | "lợi" (lợi ích) và "lợi" (nướu răng) |
| Nói trại âm, gần âm | "Có tài mà cậy chi tài / Chữ tài liền với chữ tai một vần" (Truyện Kiều, Nguyễn Du) | "tài" và "tai" (tai hoạ) chỉ khác thanh |
| Điệp âm | "Mênh mông muôn mẫu một màu mưa / Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ" (Tú Mỡ) | âm đầu m lặp liên tục |
| Nói lái | "Con cá đối nằm trên cối đá / Con mèo cái nằm trên mái kèo" (dân gian) | "cá đối" ↔ "cối đá", "mèo cái" ↔ "mái kèo" |
| Dùng từ trái nghĩa | "Sầu riêng mà hoá vui chung trăm nhà" (Phạm Hổ) | "sầu riêng" (tên quả) đối với "vui chung" |
| Dùng từ đồng nghĩa | "Đi tu Phật bắt ăn chay / Thịt chó ăn được, thịt cầy thì không" (ca dao) | "chó" và "cầy" là một con vật |
Mỗi lối trên có một bài riêng trong danh mục này. Riêng nói lái có hẳn một danh mục, vì cơ chế đảo vần của nó đủ phong phú để bàn dài.
Đồng âm: một tiếng, hai nghĩa
Đây là lối phổ biến nhất. Tiếng Việt có rất nhiều từ đồng âm khác nghĩa, nên chỉ cần đặt một từ vào chỗ mà cả hai nghĩa đều "khớp" là có phép chơi chữ. Câu ca dao về bà già đi xem bói khớp ở chỗ: câu hỏi "lợi chăng" là hỏi lợi ích, câu trả lời "lợi thì có lợi nhưng răng không còn" chuyển sang lợi trong miệng. Người nghe cười vì thầy bói vừa trả lời vừa trêu tuổi tác — tiếng cười hóm hỉnh của dân gian.
Gần âm: nói trại đi một chút
Khi hai từ chỉ khác nhau một thanh hay một âm, người viết có thể dùng từ này để gợi từ kia. Hai câu Kiều "Chữ tài liền với chữ tai một vần" là ví dụ kinh điển, dù ở đây tiếng cười nhường chỗ cho một suy ngẫm buồn về số phận người tài. Điều đó cho thấy chơi chữ không phải lúc nào cũng để cười; nó có thể làm câu thơ thâm thuý hơn.
Điệp âm: lặp cho vui tai
Lặp lại một phụ âm đầu ở nhiều tiếng liên tiếp tạo cảm giác như líu lưỡi, vừa vui tai vừa gợi hình. Hai câu của Tú Mỡ lặp âm m tới mức đọc lên như tiếng mưa rả rích không dứt — âm thanh "diễn" luôn nội dung.
Trái nghĩa, đồng nghĩa: chơi bằng quan hệ nghĩa
Chữ "sầu riêng" là tên một loại quả, nhưng tách ra thì là "nỗi sầu của riêng mình". Nhà thơ Phạm Hổ đặt nó cạnh "vui chung" để biến tên trái cây thành một ý nghĩ đẹp: món ngon chia cho mọi người thì nỗi buồn riêng hoá niềm vui chung. Ở câu ca dao "thịt chó ăn được, thịt cầy thì không", tiếng cười đến từ chỗ "chó" và "cầy" là một — người đi tu viện cớ phân biệt hai tên gọi để biện hộ cho mình.
Nhận biết phép chơi chữ trong câu văn: bốn bước
- Đọc và tìm chỗ "lạ". Một từ được dùng hơi khác thường, hoặc hai từ nghe giống nhau đặt cạnh nhau, hoặc một chuỗi âm lặp lại.
- Hỏi: từ này có nghĩa thứ hai không? Nếu có, đó thường là đồng âm. Nếu từ gợi một từ khác gần âm, đó là nói trại âm.
- Hỏi: có tiếng nào đảo vần được không? Nếu hai tiếng đảo vần ra một cụm có nghĩa, đó là nói lái.
- Hỏi: các từ có quan hệ nghĩa đặc biệt không? Đồng nghĩa (chó/cầy), trái nghĩa (sầu/vui) được đặt cạnh nhau có chủ ý.
Khi trả lời câu hỏi "chỉ ra phép chơi chữ", nên nêu đủ ba ý: từ nào được dùng để chơi chữ, thuộc lối nào, và tác dụng của nó trong câu. Cách viết phần tác dụng có một bài hướng dẫn riêng trong danh mục.
Chơi chữ khác ẩn dụ, hoán dụ thế nào
Học sinh hay nhầm chơi chữ với các biện pháp tu từ khác, vì chúng đều "nói một đằng hiểu một nẻo". Cách phân biệt nhanh:
- Ẩn dụ gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác dựa trên nét tương đồng ("thuyền" chỉ người con trai, "bến" chỉ người con gái). Không dựa vào âm thanh của từ.
- Hoán dụ gọi tên dựa trên quan hệ gần gũi (lấy "áo chàm" chỉ người Việt Bắc). Cũng không dựa vào âm thanh.
- Chơi chữ thì luôn có yếu tố âm hoặc nghĩa của chính từ ngữ bị khai thác: một từ hai nghĩa, hai từ gần âm, âm lặp, âm đảo.
Dấu hiệu chắc nhất: nếu thay từ đó bằng một từ đồng nghĩa mà câu mất hết cái thú vị, thì gần như chắc chắn đó là chơi chữ. Thay "lợi" bằng "ích" trong câu ca dao xem bói, câu đùa biến mất ngay.
Chơi chữ trong đời sống hôm nay
Ra khỏi sách giáo khoa, chơi chữ vẫn sống khoẻ: trong tên quán ăn, khẩu hiệu quảng cáo, tiêu đề bài báo, lời chúc Tết, biệt danh bạn bè. Một tên quán khéo có thể vừa nói món ăn vừa cài một nghĩa vui; một câu khẩu hiệu dùng đồng âm dễ được nhớ hơn câu thẳng thắn. Nhưng chơi chữ cũng dễ hỏng: gượng ép, lặp lại quá nhiều, hoặc chạm vào chuyện tế nhị của người khác. Danh mục này có bài riêng về chơi chữ trong tên quán và về những lỗi khiến câu đùa "rơi tõm".
Nếu muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm bài Chơi chữ trong sách Ngữ văn trung học cơ sở, và cuốn 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt của Đinh Trọng Lạc. Còn cách luyện hay nhất là đọc ca dao, thơ Tú Xương, Nguyễn Khuyến với con mắt "săn chữ": mỗi lần tìm ra một tầng nghĩa giấu kín, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa thích đùa bằng chữ đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Chơi chữ là gì?
Chơi chữ là biện pháp tu từ lợi dụng đặc sắc về âm và nghĩa của từ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, làm câu văn hấp dẫn, thú vị. Ví dụ "Lợi thì có lợi nhưng răng không còn", chữ "lợi" vừa là lợi ích vừa là nướu răng.
Có những lối chơi chữ nào?
Sách Ngữ văn thường nêu: dùng từ đồng âm, nói trại âm (gần âm), điệp âm, nói lái, dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa. Một câu có thể kết hợp nhiều lối cùng lúc.
Tác dụng của biện pháp chơi chữ là gì?
Chơi chữ tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, có khi châm biếm, đả kích; làm câu văn, lời nói hấp dẫn, dễ nhớ. Khi phân tích, cần nói rõ từ nào được chơi chữ, theo lối nào, và nó làm câu văn hay lên ở điểm gì.
Chơi chữ khác ẩn dụ thế nào?
Ẩn dụ gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác có nét tương đồng, không dựa vào âm thanh của từ. Chơi chữ thì luôn khai thác âm hoặc nghĩa của chính từ ngữ, như một từ có hai nghĩa hay hai từ gần âm.
Câu "Con cá đối nằm trên cối đá" chơi chữ kiểu gì?
Đây là lối nói lái: "cá đối" đảo vần và thanh thành "cối đá", và vế sau "mèo cái" thành "mái kèo". Cả hai vế đều có nghĩa sau khi đảo, nên câu vừa vui tai vừa khéo.
