Châu Tinh Trì và lối hài vô li đầu của điện ảnh Hồng Kông

Châu Tinh Trì (Stephen Chow, sinh năm 1962) là diễn viên, đạo diễn người Hồng Kông, gương mặt tiêu biểu nhất của lối hài "vô li đầu" (tiếng Quảng Đông mo lei tau, 無厘頭), tức kiểu hài không đầu không đuôi, nhảy cóc, phi lý, nhại đủ thể loại phim. Những phim nổi tiếng của ông gồm Đổ thánh (1990), Đại thoại Tây du (1995), Thực thần (1996), Hỷ kịch chi vương (1999), Đội bóng Thiếu Lâm (2001) và Tuyệt đỉnh Kung fu (2004). Với khán giả Việt Nam, phim Châu Tinh Trì là ký ức của cả một thế hệ lớn lên cùng băng đĩa và truyền hình thập niên 1990.

Bài này giải thích "vô li đầu" là gì, nó khác các lối hài trước đó của Hồng Kông thế nào, đi qua các giai đoạn trong sự nghiệp diễn xuất và đạo diễn của Châu Tinh Trì, và phân tích những kỹ thuật làm nên tiếng cười của ông.

"Vô li đầu" là gì

"Mo lei tau" là một cách nói dân dã của tiếng Quảng Đông, chỉ lời nói, hành động không có đầu mối, không theo lẽ thường. Đến cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, giới báo chí và khán giả Hồng Kông dùng chữ này để gọi lối hài trong các phim của Châu Tinh Trì, rồi nó thành tên một dòng hài.

Đặc điểm của hài vô li đầu:

• Nhảy cóc logic. Một cảnh đang nghiêm túc bỗng rẽ sang hướng vô lý không báo trước, rồi lại quay về như chưa có gì.
• Nhại thể loại. Phim cờ bạc, phim võ hiệp, phim điệp viên, truyện Tây du đều bị đem ra nhại, giữ nguyên khuôn mà lật ngược nội dung.
• Chơi chữ tiếng Quảng. Nhiều câu thoại dựa vào âm tiếng Quảng Đông, tiếng lóng, cách nói vòng vo. Đây là phần khó dịch nhất.
• Phản ứng thái quá. Nhân vật khóc, cười, sợ, ngạc nhiên ở mức cường điệu như hoạt hình.
• Không quan tâm đến "hợp lý". Phim không cố giải thích vì sao chuyện vô lý xảy ra; khán giả được mời chấp nhận và cười.

Trước vô li đầu: tiếng cười Hồng Kông thập niên 1970–1980

Điện ảnh hài Hồng Kông đã có nền tảng vững trước Châu Tinh Trì. Thập niên 1970, anh em Hứa Quán Văn (Michael Hui) làm những phim hài về đời sống người lao động thành phố, như Bán cân bát lượng (1976), cười bằng tình huống và châm biếm thói đời. Thập niên 1980 có những phim hài hành động kết hợp võ thuật và nhào lộn. Châu Tinh Trì kế thừa cả hai mạch, nhưng đẩy sự phi lý đi xa hơn hẳn.

Con đường nghề: từ truyền hình đến phòng vé

Châu Tinh Trì bắt đầu sự nghiệp trên truyền hình, làm người dẫn chương trình thiếu nhi 430 Space Shuttle của đài TVB, rồi đóng phim truyền hình. Bước ngoặt điện ảnh đến năm 1990 với Đổ thánh (All for the Winner), phim nhại dòng phim cờ bạc đang thịnh hành, thành công vang dội ở phòng vé Hồng Kông. Từ đó, đầu thập niên 1990, ông đóng liên tục, mỗi năm nhiều phim.

Trong những năm đầu, Châu Tinh Trì có một bạn diễn rất quen thuộc là Ngô Mạnh Đạt (Ng Man-tat). Cặp đôi một trẻ một già, một láu cá một ngây ngô xuất hiện trong nhiều phim, trở thành hình ảnh gắn liền với hài vô li đầu.

Từ diễn viên thành đạo diễn

Năm 1994, Châu Tinh Trì đồng đạo diễn Quốc sản Lăng Lăng Tất cùng Lý Lực Trì, phim nhại điệp viên James Bond. Từ cuối thập niên 1990, ông ngày càng nắm vai trò đạo diễn, biên kịch, rồi tự sản xuất. Phim của ông trong giai đoạn này có kinh phí lớn hơn, kỹ xảo tốt hơn, cấu trúc chặt hơn, nhưng vẫn giữ tinh thần vô li đầu.

Đội bóng Thiếu Lâm (2001) đoạt giải Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc tại Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông năm 2002. Tuyệt đỉnh Kung fu (2004) đoạt giải Phim hay nhất tại Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông năm 2005 và giải Phim truyện hay nhất tại Kim Mã cùng năm, đồng thời được phát hành rộng ở nhiều thị trường phương Tây.

Kỹ thuật gây cười trong phim Châu Tinh Trì

Nghiêm trang rồi đổ vỡ

Một mô típ quen là cảnh được dàn dựng hoành tráng như phim sử thi, nhạc hùng tráng, góc máy trang trọng, rồi kết thúc bằng một chi tiết tầm thường đến lố bịch. Đây là kỹ thuật tương phản giọng cao và chuyện thấp, giống lối nhại trong truyền thống trào phúng nhiều nơi.

Kẻ thất bại tự cao

Nhân vật của Châu Tinh Trì thường là kẻ vô danh, nghèo, thất bại nhưng tự tin thái quá, như anh diễn viên quần chúng trong Hỷ kịch chi vương luôn ôm cuốn sách lý luận diễn xuất, hay gã lưu manh mơ làm cao thủ trong Tuyệt đỉnh Kung fu. Khán giả cười cái tự cao, nhưng rồi thương cái khát vọng. Hành trình của nhân vật thường đi từ trò cười đến người hùng.

Vật lý hoạt hình

Trong Tuyệt đỉnh Kung fu, có những cảnh rượt đuổi mà chân nhân vật quay tròn như bánh xe, người bị đánh bay để lại dấu hình trên tường, những thứ chỉ có trong phim hoạt hình. Nhiều nhà phê bình đã so sánh các cảnh này với phim hoạt hình rượt đuổi kinh điển của Mỹ. Kỹ xảo máy tính giúp Châu Tinh Trì đưa thứ vật lý phi lý ấy vào người thật.

Nhân vật phụ đáng nhớ

Phim của ông nổi tiếng với dàn nhân vật phụ đời thường, không phải ngôi sao: bà chủ nhà trọ cáu kỉnh, những người thợ trong khu nhà trọ, các cầu thủ đội bóng. Ông hay chọn những gương mặt bình dị, có khi là người ít đóng phim, để khán giả thấy cái hài nằm trong chính đời sống thường ngày.

Tình cảm giữa những tràng cười

Đại thoại Tây du là ví dụ điển hình: phần lớn phim là những cảnh vô lý, nhưng đoạn cuối về tình yêu và số phận lại khiến nhiều khán giả cảm động, được trích dẫn mãi ở Hồng Kông và Trung Quốc đại lục. Đây là điểm chung của các danh hài lớn: tiếng cười đặt cạnh nỗi buồn, như Chaplin từng làm.

Vì sao khó dịch, và vì sao vẫn được yêu ở Việt Nam

Một phần lớn cái hay của phim Châu Tinh Trì nằm ở chơi chữ tiếng Quảng Đông, tiếng lóng Hồng Kông, những ám chỉ văn hoá địa phương. Bản phụ đề tiếng Anh thường làm rơi nhiều miếng hài. Ở Việt Nam, phim đến với khán giả qua bản lồng tiếng thuyết minh, nơi người lồng tiếng thường tìm cách nói Việt hoá cho vui tai. Nhờ vậy, nhiều câu thoại trở thành câu cửa miệng của khán giả Việt, dù không còn giống hệt nguyên bản.

Bên cạnh lời thoại, phim của ông còn có lớp hài hình thể, biểu cảm và tình huống, những thứ đi qua biên giới dễ dàng. Đó là lý do phim Châu Tinh Trì vẫn chạm được tới khán giả nhiều nước.

Góc nhìn hôm nay: xem Châu Tinh Trì theo thứ tự nào

• Bắt đầu bằng Tuyệt đỉnh Kung fu: hình ảnh đẹp, nhịp rõ, ít phụ thuộc chơi chữ, dễ xem với khán giả mới.
• Rồi Đội bóng Thiếu Lâm và Thực thần để thấy cách ông nhại phim thể thao, phim võ thuật.
• Xem Đại thoại Tây du khi đã quen giọng vô li đầu; nên xem cả hai phần.
• Với người mê nghề diễn: Hỷ kịch chi vương là bức thư tình gửi những diễn viên vô danh, nhiều cảnh rất đáng suy ngẫm cho người học diễn.
• Với người viết hài: chọn một thể loại phim quen (phim võ hiệp, phim cảnh sát), giữ nguyên khuôn, rồi đặt vào đó một nhân vật tự tin thái quá mà chẳng có tài gì. Đó là công thức gốc của rất nhiều phim vô li đầu.