Anh em nhà Marx là nhóm hài gia đình người Mỹ gồm Groucho, Harpo, Chico và (trong những phim đầu) Zeppo, nổi tiếng thập niên 1930 với lối hài lời thoại tốc độ cao, chơi chữ dồn dập và sự phá phách vô lối nhắm vào mọi thứ trang trọng. Các phim tiêu biểu của họ là Animal Crackers (1930), Duck Soup (1933) và A Night at the Opera (1935). Nếu phim câm cho thế giới tiếng cười không lời, thì anh em nhà Marx là minh chứng rằng phim nói cũng có thể sinh ra một kiểu hài hoàn toàn mới.
Bài này giới thiệu từng nhân vật trong nhóm, giải thích cơ chế của lối hài lời thoại, đi qua những cảnh nổi tiếng và nói về cách họ thử nghiệm miếng hài trước khán giả thật, một bài học vẫn còn nguyên giá trị.
Từ sân khấu tạp kỹ đến Broadway và Hollywood
Anh em nhà Marx lớn lên ở New York và đi diễn tạp kỹ từ rất trẻ, qua nhiều đội hình khác nhau. Đến thập niên 1920, họ lên Broadway với những vở ca nhạc hài như The Cocoanuts và Animal Crackers, do nhà viết kịch George S. Kaufman tham gia viết. Khi phim nói ra đời, Hollywood cần những người biết nói cho vui, và anh em nhà Marx bước vào đúng lúc.
Hai phim đầu, The Cocoanuts (1929) và Animal Crackers (1930), gần như quay lại nguyên vở sân khấu. Sau đó là Monkey Business (1931), Horse Feathers (1932) và Duck Soup (1933) cho hãng Paramount. Từ năm 1935, họ chuyển sang MGM, làm A Night at the Opera (1935) và A Day at the Races (1937), lúc này chỉ còn ba người vì Zeppo đã rời nhóm.
Ba nhân vật, ba kiểu hài
| Thành viên | Nhân vật trên phim | Kiểu hài |
|---|---|---|
| Groucho | Ria mép vẽ bằng phấn, điếu xì gà, dáng đi khom lom khom, lời nói như súng liên thanh | Hài lời: châm chọc, chơi chữ, đáp trả không cho ai kịp thở |
| Harpo | Không bao giờ nói, tóc xoăn, cầm còi bóp, áo khoác chứa đủ thứ đồ | Hài hình thể và đồ vật, gần với phim câm; có những đoạn chơi đàn hạc rất đẹp |
| Chico | Giọng Ý cố ý làm giả, chơi piano với những ngón "bắn" phím | Hài hiểu lầm từ ngữ, nói sai chữ, lý sự cùn |
| Zeppo | Chàng trai bảnh bao | Vai "người tử tế" làm nền cho ba người kia, có mặt ở năm phim đầu |
Điều làm nhóm đặc biệt là sự pha trộn: một người chỉ nói, một người không bao giờ nói, một người nói mà toàn sai. Trong cùng một cảnh, khán giả được xem ba lối hài chạy song song, va vào nhau.
Bên cạnh họ thường có nữ diễn viên Margaret Dumont trong vai một bà quý phu nhân giàu có, nghiêm trang, không bao giờ hiểu mình đang bị trêu. Bà xuất hiện trong bảy phim của nhóm và thành "đối tượng" kinh điển: sự trang trọng đứng yên để tiếng cười đập vào.
Cơ chế của hài lời thoại tốc độ cao
Không cho khán giả kịp thở
Groucho tung ra câu đùa nối câu đùa, nhiều câu không liên quan gì đến câu chuyện. Nhịp nhanh đến mức khán giả xem lần đầu chắc chắn bỏ sót. Đây là một chiến lược: phim hài Marx được làm để xem đi xem lại, mỗi lần nhặt thêm vài câu.
Chơi chữ theo âm
Nhiều miếng hài nổi tiếng của nhóm dựa vào âm tiếng Anh. Trong The Cocoanuts, Groucho chỉ bản đồ khu đất và nói đến một cây cầu cạn (viaduct), Chico nghe thành "why a duck" (sao lại con vịt), và hai người cứ thế hỏi qua hỏi lại vì sao lại là con vịt. Miếng hài này gần như không thể dịch nguyên vẹn sang tiếng Việt, cũng như người nước ngoài khó hiểu câu nói lái của ta. Người dịch phim thường phải chọn: giữ nghĩa hay tìm một trò chữ tương đương.
Tấn công sự trang trọng
Mỗi phim đặt anh em nhà Marx vào một nơi nghiêm trang nhất có thể: nhà hát opera, trường đại học, buổi tiệc thượng lưu, triều đình một nước tưởng tượng. Rồi họ phá nó từ bên trong. Cái cười đến từ việc mọi nghi thức bị lột trần thành vô nghĩa. Đây là họ hàng gần của tiếng cười "lộn trái" trong lễ hội dân gian châu Âu.
Những cảnh thành kinh điển
Cảnh tấm gương trong Duck Soup
Duck Soup (1933) đặt Groucho làm người đứng đầu một nước tưởng tượng tên Freedonia, với đủ trò phô trương của bộ máy quyền lực. Cảnh nổi tiếng nhất không cần lời: Harpo, cải trang giống hệt Groucho, đứng sau một khung gương đã vỡ, bắt chước từng cử động của Groucho như hình phản chiếu. Groucho nghi ngờ, thử đủ cách để bắt lỗi, Harpo đáp lại từng động tác, kể cả những động tác không ai đoán được. Cảnh này cho thấy nhóm vẫn giữ được di sản hài hình thể của thời phim câm giữa thời phim nói.
Khi ra mắt, Duck Soup không ăn khách như các phim trước. Nhưng về sau nó được xem là đỉnh cao của nhóm và được đưa vào Danh mục Phim Quốc gia của Thư viện Quốc hội Mỹ.
Cảnh hợp đồng trong A Night at the Opera
Groucho và Chico cùng đọc một bản hợp đồng. Mỗi khi gặp một điều khoản không ưng, họ xé luôn đoạn đó đi, cho đến khi bản hợp đồng chỉ còn một mẩu giấy nhỏ. Đến điều khoản cuối, Groucho giải thích đó là "điều khoản về sự tỉnh táo" (sanity clause), Chico gạt đi rằng chẳng có ông già Noel nào cả (Santa Claus), vì "sanity clause" và "Santa Claus" đọc gần giống nhau. Cảnh này kết hợp hai thứ: một hình ảnh trực quan (tờ giấy bị xé dần) và một lối chơi chữ ở câu chốt.
Cảnh khoang tàu trong A Night at the Opera
Groucho có một khoang tàu bé tí. Lần lượt, những người khác chen vào: hai người trốn vé, thợ sửa ống nước, người dọn phòng, người làm móng, người bưng đồ ăn… cho đến khi khoang chật cứng, cửa vừa mở là tất cả đổ ào ra hành lang. Đây là miếng hài leo thang thuần tuý: mỗi người vào thêm làm cái vô lý tăng một bậc.
Thử miếng hài trước khán giả thật
Khi chuyển sang MGM, nhà sản xuất Irving Thalberg áp dụng một cách làm khác thường: trước khi quay A Night at the Opera, anh em nhà Marx mang các cảnh chính đi diễn trên sân khấu ở nhiều thành phố. Họ quan sát khán giả cười ở đâu, im lặng ở đâu, sửa câu đùa, cắt câu thừa, chỉnh nhịp, rồi mới vào trường quay.
Đây là bài học rất thực tế cho người làm hài: một miếng hài chưa được khán giả thật thử thì chưa biết có cười hay không. Các danh hài độc thoại hôm nay vẫn làm đúng như vậy, thử chất liệu mới ở những buổi diễn nhỏ trước khi đưa lên sân khấu lớn.
So với hài phim câm: hai trường phái, một mạch nguồn
| Hài phim câm (Chaplin, Keaton) | Anh em nhà Marx | |
|---|---|---|
| Công cụ chính | Cơ thể, đồ vật, không gian | Lời nói, chơi chữ, cộng thêm hài hình thể của Harpo |
| Nhịp | Theo hành động | Theo câu thoại, rất nhanh |
| Nhân vật | Thường đáng thương hoặc kiên định | Phá phách, không cần khán giả thương |
| Đi qua biên giới | Dễ, không cần dịch | Khó, nhiều miếng mất khi dịch |
Harpo là cây cầu nối hai trường phái: một nghệ sĩ phim câm sống giữa phim nói.
Góc nhìn hôm nay: xem anh em nhà Marx thế nào
- Bắt đầu bằng Duck Soup: ngắn, nhịp nhanh nhất, ít đoạn ca nhạc chen ngang.
- Rồi xem A Night at the Opera để thấy cảnh hợp đồng và cảnh khoang tàu.
- Xem có phụ đề tiếng Anh nếu được, vì nhiều câu chơi chữ chỉ hiểu khi đọc nguyên văn; xem bản phụ đề Việt thì chấp nhận rằng một phần miếng hài đã rơi rụng.
- Với người viết hài: thử viết một cảnh đối thoại giữa một người nói nhanh, một người hiểu sai chữ và một người không nói gì. Đó là cách học bố cục ba giọng hài của nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Anh em nhà Marx gồm những ai?
Trên màn ảnh, nhóm gồm Groucho, Harpo, Chico và Zeppo. Zeppo có mặt trong năm phim đầu đến Duck Soup (1933) rồi rời nhóm. Một người anh em khác là Gummo chỉ diễn ở sân khấu tạp kỹ thời đầu, không tham gia phim.
Phim nào của anh em nhà Marx hay nhất?
Duck Soup (1933) và A Night at the Opera (1935) thường được xem là hai phim hay nhất. Duck Soup có cảnh tấm gương nổi tiếng, còn A Night at the Opera có cảnh xé hợp đồng và cảnh khoang tàu chật cứng người.
Vì sao Harpo Marx không bao giờ nói?
Không nói là đặc trưng nhân vật mà Harpo giữ suốt sự nghiệp trên màn ảnh. Anh gây cười bằng điệu bộ, chiếc còi bóp, những món đồ lôi ra từ áo khoác, và chơi đàn hạc. Nhân vật này tạo tương phản với Groucho nói không ngừng.
Cảnh tấm gương trong Duck Soup là gì?
Harpo cải trang giống Groucho, đứng sau một khung gương vỡ và bắt chước mọi cử động như hình phản chiếu. Groucho thử đủ cách để bắt lỗi nhưng Harpo đáp lại từng động tác. Cảnh gần như không lời, được xem là một trong những cảnh hài hình thể hay nhất của phim nói.
Hài anh em nhà Marx khác hài phim câm thế nào?
Phim câm gây cười bằng cơ thể và đồ vật, đi qua biên giới dễ dàng. Anh em nhà Marx dựa nhiều vào lời thoại nhanh và chơi chữ tiếng Anh, khó dịch hơn, nhân vật phá phách hơn. Riêng Harpo vẫn giữ lối hài hình thể của thời phim câm.
