Xuân vãn là cách gọi tắt chương trình văn nghệ đêm giao thừa âm lịch của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), phát lần đầu năm 1983. Tiếng cười của chương trình đến từ hai loại tiết mục chính: tướng thanh — nghệ thuật nói hài, thường do hai người đối đáp — và tiểu phẩm — những màn kịch ngắn có thoại và động tác. Chương trình kéo dài hơn bốn tiếng, được Kỷ lục Guinness ghi nhận năm 2012 là chương trình truyền hình quốc gia có nhiều người xem nhất.
Đêm giao thừa năm 1983
Chương trình đầu tiên lên sóng ngày 12 tháng 2 năm 1983, đêm trước Tết Quý Hợi. Bốn người dẫn là diễn viên Lưu Hiểu Khánh và ba nghệ sĩ hài: Mã Quý, Khương Côn, Vương Cảnh Ngu. Ngay từ đầu, việc chọn tới ba gương mặt hài làm người dẫn đã cho thấy tiếng cười là xương sống của đêm hội.
Theo các tư liệu về chương trình, đêm 1983 được phát trực tiếp, gần như không biên tập, với ngân sách rất ít. Đạo diễn Hoàng Nhất Hạc cho đặt bốn máy điện thoại để khán giả khắp nơi gọi đến yêu cầu tiết mục — một sáng kiến tương tác rất mới thời ấy. Khương Côn diễn ba tiết mục tướng thanh trong đêm đó.
Từ đó, Xuân vãn thành "món" không thể thiếu trong đêm giao thừa của nhiều gia đình Trung Quốc, giống như mâm cơm tất niên. Chương trình nay mang tên Xuân vãn của Đài Phát thanh – Truyền hình Trung ương (CMG), nhưng người xem vẫn quen gọi ngắn gọn là "Xuân vãn".
Tướng thanh trên sân khấu Xuân vãn
Tướng thanh (相声) là nghệ thuật nói hài truyền thống của phương Bắc Trung Hoa, phát triển mạnh ở Bắc Kinh, Thiên Tân từ thế kỷ 19. Dạng phổ biến nhất là đối khẩu: một người dẫn chuyện, tung miếng, người kia đỡ lời, bắt bẻ. Ngoài ra còn có đơn khẩu (một người) và quần khẩu (nhiều người). Bốn kỹ năng nền của nghề thường được tóm là "nói, học, pha trò, hát".
Xuân vãn những năm 1980 là thời hoàng kim của tướng thanh trên truyền hình:
- Mã Quý (1934–2006), học trò của bậc thầy Hầu Bảo Lâm (1917–1993), là một trong những gương mặt chủ chốt. Tiết mục đơn khẩu tướng thanh của ông về một anh chào hàng thuốc lá "nhãn hiệu Vũ Trụ", diễn ở Xuân vãn năm 1984, thường được nhắc như một kinh điển: người chào hàng thổi phồng sản phẩm đến mức lố, giễu lối quảng cáo khoác lác.
- Khương Côn, người dẫn năm 1983, cùng các bạn diễn mang tới nhiều tiết mục đối khẩu được nhớ lâu.
- Sang thập niên 1990, các cặp như Phùng Củng – Ngưu Quần tiếp tục mang tướng thanh lên chương trình.
Cái hay của tướng thanh trên Xuân vãn là nó được nghe cùng lúc bởi hàng trăm triệu người. Một câu đùa trúng có thể thành câu cửa miệng trong cả năm.
Tiểu phẩm: khi kịch ngắn lấn sân
Tiểu phẩm (小品) là màn kịch ngắn, thường dưới mười lăm phút, có vài nhân vật, có tình huống, có thoại và động tác. Tiết mục thường được nhắc như mở đầu cho tiểu phẩm trên Xuân vãn là "Ăn mì" năm 1984 của hai diễn viên Trần Bội Tư và Chu Thời Mậu: một người đóng vai diễn viên quần chúng được thuê đóng cảnh ăn mì, phải ăn hết bát này đến bát khác vì đạo diễn mãi không ưng. Cái cười thuần thị giác, dựa trên lặp và leo thang — đúng chất hài cơ thể.
Từ thập niên 1990, tiểu phẩm dần thành tiết mục được chờ đợi nhất. Các diễn viên như Triệu Bản Sơn, Tống Đan Đan, Cao Tú Mẫn, Phạm Vĩ gắn tên tuổi với những tiểu phẩm Xuân vãn, nhiều tiết mục mang giọng và chất hài miền Đông Bắc.
Vì sao tiểu phẩm dần vượt tướng thanh
- Truyền hình là thị giác: tướng thanh sống nhờ tai và nhịp lời, còn tiểu phẩm cho khán giả xem cả nét mặt, trang phục, động tác.
- Đề tài gia đình: tiểu phẩm dễ dựng những câu chuyện về quê ăn Tết, xung đột mẹ chồng nàng dâu, chuyện thành phố – nông thôn, hợp với không khí cả nhà cùng xem.
- Dễ hiểu với mọi lứa tuổi: tướng thanh truyền thống nhiều chơi chữ, khẩu âm vùng miền; tiểu phẩm có tình huống rõ ràng, trẻ con cũng cười được.
Công thức tiếng cười của Xuân vãn
| Yếu tố | Biểu hiện thường gặp | Vì sao hợp đêm giao thừa |
|---|---|---|
| Đề tài gia đình, về quê | Con cái đi làm xa về Tết, cha mẹ già, họ hàng hỏi han | Đúng tâm trạng của hàng triệu người đang ngồi xem cùng gia đình |
| Câu cửa miệng | Một câu thoại ngắn, lặp nhiều lần trong tiết mục | Dễ nhớ, dễ nhại lại suốt năm |
| Hài thể chất | Ăn uống, ngã, trang phục lệch | Không cần hiểu ngôn ngữ, ai cũng cười |
| Kết có hậu | Mâu thuẫn được giải, nhân vật làm lành | Phù hợp không khí đoàn viên đêm Tết |
| Bài hát kết | Ca khúc "Đêm nay khó quên" (Nan vong kim tiêu) thường khép lại chương trình | Tạo nghi thức lặp lại mỗi năm |
Một điểm cần nói rõ: đây là chương trình của đài truyền hình nhà nước, được dàn dựng và duyệt kỹ từ nhiều tháng trước. Vì vậy tiếng cười trên Xuân vãn chủ yếu là hài gia đình, hài đời thường, hiếm khi là châm biếm sắc cạnh như tướng thanh trên sân khấu nhỏ.
Những mốc đáng nhớ
- 1983: chương trình đầu tiên, phát trực tiếp, có điện thoại nhận yêu cầu của khán giả.
- 1984: tiểu phẩm "Ăn mì" và tướng thanh "thuốc lá Vũ Trụ" của Mã Quý, hai tiết mục thường được nhắc là kinh điển.
- 1985: chương trình kéo dài hơn sáu tiếng, dài nhất trong lịch sử.
- Thập niên 1990–2000: tiểu phẩm thành tiết mục chủ lực.
- 2012: Guinness ghi nhận là chương trình truyền hình quốc gia có nhiều người xem nhất.
"Xem Xuân vãn" cũng là một tục lệ
Với nhiều gia đình Trung Quốc, Xuân vãn không chỉ là chương trình để xem mà là một nghi thức: bật tivi lúc tối, gói sủi cảo, vừa làm vừa xem, chờ đếm ngược tới giao thừa. Việc bàn luận, khen chê tiết mục này hay, tiết mục kia nhạt cũng đã thành một phần quen thuộc của dịp Tết. Ở đây có điểm giống với nhiều nước: một chương trình hài cố định đêm giao thừa trở thành "đồng hồ" báo năm mới, như Dinner for One ở Đức hay các chương trình hài cuối năm ở Việt Nam (được bàn ở wiki khác của hệ thống).
Góc nhìn hôm nay: xem Xuân vãn để học gì
- Học cấu trúc đối khẩu: xem một đoạn tướng thanh có phụ đề, để ý người tung miếng và người đỡ lời chia nhau nhịp thế nào. Đây là bài học tốt cho tấu đôi.
- Học dựng tiểu phẩm gia đình: một tình huống, hai ba nhân vật, một câu cửa miệng, một kết có hậu — công thức dễ áp dụng cho tiết mục văn nghệ cuối năm ở trường, ở cơ quan.
- Tìm xem: nhiều tiết mục cũ được đài chính thức đăng lại trên kênh trực tuyến; nên chọn bản có phụ đề, vì tướng thanh dựa nhiều vào chơi chữ khó dịch.
- Đọc thêm: các nghiên cứu tiếng Anh về Spring Festival Gala thường bàn kỹ vai trò của chương trình trong văn hoá đại chúng Trung Quốc.
Câu hỏi thường gặp
Xuân vãn là gì?
Xuân vãn là chương trình văn nghệ mừng năm mới phát vào đêm giao thừa âm lịch trên truyền hình trung ương Trung Quốc, bắt đầu từ năm 1983. Chương trình gồm ca múa nhạc, tướng thanh, tiểu phẩm, xiếc và thường kéo dài hơn bốn tiếng.
Xuân vãn bắt đầu từ năm nào?
Chương trình đầu tiên lên sóng ngày 12 tháng 2 năm 1983, với bốn người dẫn là Lưu Hiểu Khánh, Mã Quý, Khương Côn và Vương Cảnh Ngu. Đêm đó được phát trực tiếp và có điện thoại nhận yêu cầu tiết mục của khán giả.
Tướng thanh khác tiểu phẩm thế nào?
Tướng thanh là nghệ thuật nói hài, chủ yếu dựa vào lời, nhịp và chơi chữ, thường do hai người đối đáp. Tiểu phẩm là màn kịch ngắn có tình huống, nhân vật, thoại và động tác. Trên Xuân vãn, tiểu phẩm dần được ưa chuộng hơn vì hợp với truyền hình.
Tiểu phẩm Ăn mì là gì?
"Ăn mì" là tiểu phẩm năm 1984 của Trần Bội Tư và Chu Thời Mậu, thường được coi là tiểu phẩm đầu tiên gây tiếng vang trên Xuân vãn. Nhân vật diễn viên quần chúng phải ăn hết bát mì này đến bát khác vì cảnh quay mãi không đạt, tạo tiếng cười bằng lặp và leo thang.
Vì sao Xuân vãn được nhiều người xem như vậy?
Chương trình phát đúng đêm giao thừa, lúc cả gia đình quây quần, và đã thành một nghi thức đón năm mới của nhiều gia đình suốt bốn mươi năm. Năm 2012, Guinness ghi nhận đây là chương trình truyền hình quốc gia có nhiều người xem nhất.
