Tiếng cười trong tranh Đông Hồ: Đám cưới chuột, Hứng dừa, Thầy đồ Cóc

Tiếng cười trong tranh Đông Hồ đến từ những bức như Đám cưới chuột, Hứng dừa, Thầy đồ Cóc, Đánh ghen: người làng mượn con vật và cảnh đời thường để trêu kẻ có quyền, trêu thói học đòi, trêu cả chuyện trai gái, bằng nét khắc gỗ mộc mạc và màu lấy từ cây cỏ. Đây là dòng tranh dân gian in ván gỗ của làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, tỉnh Bắc Ninh, xưa bán chủ yếu vào dịp Tết để treo trong nhà.

Bài này không kể lại toàn bộ lịch sử làng tranh, mà tập trung vào câu hỏi: tranh Đông Hồ gây cười bằng cách nào, mỗi bức tranh vui thường được hiểu ra sao, và cách xem tranh để thấy cái tinh nghịch của người làm tranh.

Làng tranh bên sông Đuống

Làng Đông Hồ (trước đây thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) nằm ở bờ nam sông Đuống. Nghề làm tranh ở đây có từ nhiều trăm năm trước; niên đại khởi đầu chính xác không có tư liệu chắc, nên các tài liệu thường chỉ nói chung là nghề cổ, phát triển mạnh vào thời Lê – Nguyễn. Xưa kia, cứ đến tháng Chạp, làng họp chợ tranh, người khắp vùng đến mua về dán vách đón Tết.

Tranh Đông Hồ dễ nhận ra vì chất liệu riêng:

• Giấy điệp: giấy dó được quét một lớp điệp, làm từ vỏ con sò điệp nung, giã mịn, trộn với hồ gạo. Lớp điệp làm mặt giấy lấp lánh ánh trắng ngà.
• Màu cây cỏ, khoáng chất: đen từ than lá tre hay rơm nếp đốt; đỏ từ sỏi son; vàng từ hoa hòe; xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng.
• In nhiều ván: mỗi màu một ván khắc gỗ, in lần lượt từng màu, ván nét đen in sau cùng để "khoá" hình.

Nhà thơ Hoàng Cầm đã gói hình ảnh này trong hai câu thơ rất nhiều người thuộc: "Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp".

Bốn dòng tranh, một dòng tranh vui

Người nghiên cứu thường chia tranh Đông Hồ theo đề tài: tranh thờ, tranh chúc tụng (gà, lợn, em bé ôm gà, vinh hoa phú quý), tranh lịch sử, truyện tích, và tranh sinh hoạt. Trong nhóm sinh hoạt có một mảng tranh vui, châm biếm, chính là chỗ tiếng cười của người làng hiện rõ nhất. Những bức tranh ấy được treo cạnh tranh chúc phúc, cho thấy ngày Tết của người xưa không chỉ cầu mong mà còn rất nhiều tiếng cười.

Đám cưới chuột: kẻ yếu phải lễ kẻ mạnh

Đây là bức tranh vui nổi tiếng nhất. Cảnh là một đám rước dâu của họ chuột: chú rể cưỡi ngựa, cô dâu ngồi kiệu, có lọng che, kèn trống rộn ràng. Nhưng đi đầu đoàn rước là những con chuột cung kính dâng lễ vật, thường là cá và chim, cho một con mèo to đang ngồi chờ.

Tranh được hiểu theo nhiều tầng:

• Tầng châm biếm: mèo là kẻ có quyền trong làng, chuột là dân thường. Muốn yên ổn làm việc hệ trọng như cưới xin, dân phải đút lót, phải nộp lễ. Nhiều người liên hệ với tục nộp cheo, lệ làng và nạn sách nhiễu của chức dịch ngày trước.
• Tầng vui đùa: bản thân cảnh chuột ăn mặc chỉnh tề, diễu hành trang trọng như người đã đủ buồn cười. Trẻ con nhìn tranh thấy vui mà không cần hiểu ẩn ý.
• Tầng chúc tụng: một số người đọc tranh như mong ước hoà thuận, vì mèo chịu nhận lễ thì đám cưới mới yên lành.

Không có văn bản nào của người làm tranh xưa giải thích ý đồ của mình, nên các cách đọc này đều là diễn giải của người đời sau. Cách đọc châm biếm được nhắc nhiều nhất vì phù hợp với tinh thần chung của văn học dân gian: ca dao, truyện cười cũng hay lấy cảnh "con mèo, con chuột" để nói chuyện người mạnh kẻ yếu.

Hứng dừa: tiếng cười tình tứ

Trong bức Hứng dừa, một chàng trai trèo lên cây dừa hái quả, phía dưới các cô gái giơ vạt áo, vạt váy lên đón. Bức tranh có nét tình tứ, trêu ghẹo rất dân gian: những cái nhìn trao nhau, tư thế ngửa lên của các cô gái, cây dừa cao vút như một trục dọc cho cả bố cục.

Cái cười ở đây không châm biếm ai. Đó là cái cười của hội hè, của lứa đôi, gần với lời hát giao duyên. Bức tranh cho thấy người xưa không ngại đưa chuyện tình cảm vào tranh Tết, miễn là kín đáo, có duyên. Đó cũng là một bài học cho người làm hài hôm nay: gợi mà không tục, vui mà không thô.

Thầy đồ Cóc, Đánh ghen và các bức tranh vui khác

Thầy đồ Cóc

Một con cóc đội khăn, ngồi chễm chệ làm thầy đồ, học trò là các con cóc, con nhái nhỏ, có con đang bị phạt. Bức tranh nhân hoá con vật để trêu cảnh trường làng: thầy oai vệ, trò khúm núm, roi vọt. Cóc vốn là con vật bị coi là xấu xí, nay được đặt vào vị trí trang trọng nhất của làng là thầy dạy chữ, nên cái đảo ngược ấy tự nó đã gây cười.

Đánh ghen

Tranh tả cảnh hai người đàn bà giằng co nhau, người đàn ông đứng giữa lúng túng. Đây là một cảnh đời thường được đẩy thành tiếu lâm, kiểu chuyện xóm làng ai cũng từng nghe. Tiếng cười chĩa vào cái thế khó xử của người đàn ông nhiều hơn là vào hai người phụ nữ.

Những bức khác

Ngoài ra còn có những bức như Trạng chuột vinh quy (họ chuột rước ông trạng về làng, nhại cảnh vinh quy bái tổ của người đỗ đạt), các cảnh đấu vật, chăn trâu thổi sáo với nét vẽ hóm hỉnh. Mỗi bức một kiểu cười, nhưng đều dùng ngôn ngữ chung của tranh dân gian: nét to, màu phẳng, bố cục gọn, nhân vật "diễn" bằng tư thế.

Tranh Đông Hồ gây cười bằng những kỹ thuật nào

Những kỹ thuật này cũng là kỹ thuật của truyện cười dân gian và hề chèo. Tranh chỉ khác ở chỗ phải nói tất cả trong một khuôn hình, không có lời. Vì thế nhân vật trong tranh vui thường có tư thế rất "kịch": khom lưng, ngửa cổ, giơ tay, như diễn viên đang đứng trên chiếu chèo.

So với tranh vui trên báo thời Pháp thuộc

Đầu thế kỷ 20, báo chí quốc ngữ ra đời mang theo tranh biếm hoạ kiểu mới, với những nhân vật như Lý Toét, Xã Xệ trên báo Phong Hoá. Đó là một dòng khác, có tác giả, có lời thoại, bám sát thời sự, được bàn trong danh mục về văn thơ trào phúng. Tranh Đông Hồ thì vô danh, không lời, sống theo nhịp mùa Tết. Hai dòng cách nhau mấy thế kỷ nhưng có một điểm chung: người dân làng quê, chức dịch, thói học đòi luôn là đề tài của tiếng cười.

Góc nhìn hôm nay: xem tranh Đông Hồ thế nào cho ra cái cười

• Đến tận làng: làng Đông Hồ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, vẫn còn một số gia đình giữ nghề, có nơi cho khách xem quét điệp, in tranh và mua tranh in thủ công.
• Xem ở bảo tàng: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày tranh dân gian, trong đó có ván khắc và tranh Đông Hồ.
• Xem chậm, xem chi tiết: đừng chỉ nhìn tổng thể. Hãy tìm con vật đang làm gì, ai cúi ai ngẩng, ai cầm lễ vật. Cái cười trong tranh Đông Hồ thường giấu ở chi tiết nhỏ.
• Cho giáo viên: bức Đám cưới chuột rất hợp để dạy học sinh về biện pháp nhân hoá và châm biếm: cho các em tự đọc tranh, rồi so với một câu ca dao về mèo và chuột.

Nghề làm tranh Đông Hồ đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, nhưng số hộ còn làm nghề rất ít. Mua một bức tranh in thủ công, đúng giấy điệp, đúng màu cây cỏ, là một cách nhỏ để giữ cho tiếng cười ấy còn được in tiếp.