Punch and Judy là loại rối tay hài đường phố của nước Anh, xoay quanh ông Punch mũi khoằm, giọng the thé, luôn gây chuyện với vợ là Judy, với viên cảnh sát, con cá sấu và nhiều nhân vật khác. Lần xuất hiện đầu tiên được ghi lại ở Anh là ngày 9 tháng 5 năm 1662, khi nhà viết nhật ký Samuel Pepys xem một buổi rối Ý ở khu Covent Garden, London. Từ đó, Punch đi qua hơn ba thế kỷ, từ chợ phiên đến bãi biển, và vẫn còn diễn đến hôm nay.
Bài này kể nguồn gốc Ý của Punch, cách một buổi diễn được dựng, những nhân vật quen thuộc, bí mật của cái giọng the thé, và cuộc tranh luận về chuyện một con rối hay đánh người có nên diễn cho trẻ em xem.
Từ Pulcinella của Ý đến Punch của Anh
Ông Punch có tổ tiên ở Ý. Trong sân khấu ứng tác commedia dell'arte có nhân vật Pulcinella, một gã người hầu miền Napoli, mũi to, vừa khờ vừa ranh. Khi các nghệ sĩ múa rối Ý đi biểu diễn khắp châu Âu, Pulcinella theo họ sang Pháp thành Polichinelle, sang Anh thành "Punchinello", rồi rút gọn thành Punch. Phần về commedia dell'arte đã được bàn ở các wiki về hài kịch thế giới; ở đây chỉ theo dấu con rối.
Ngày 9 tháng 5 năm 1662, Samuel Pepys ghi trong nhật ký rằng ông xem một buổi rối Ý ở Covent Garden và thấy rất hay. Người diễn được các nguồn sau này xác định là Pietro Gimonde, người Bologna, khán giả London gọi là "Signor Bologna". Ông diễn bằng rối dây (marionette), chưa phải rối tay như về sau. Ít lâu sau, ông còn được mời diễn trước vua Charles II.
Vì có ghi chép ấy, giới làm rối Anh lấy ngày 9 tháng 5 làm "sinh nhật ông Punch". Một tấm biển kỷ niệm được gắn ở nhà thờ St Paul tại Covent Garden, và khu vực này vẫn thường có những buổi tụ họp của các nghệ sĩ rối Punch quanh ngày đó.
Từ rối dây sang rối tay, từ chợ phiên ra bãi biển
Trong thế kỷ 18, Punch chủ yếu là rối dây, diễn ở chợ phiên và rạp nhỏ. Đến cuối thế kỷ ấy, hình thức rối tay dần thắng thế: một người đứng trong một cái lều vải hẹp, cao, hai tay xỏ vào hai con rối, diễn qua một ô cửa phía trên. Lều nhẹ, dựng nhanh, mang đi được, rất hợp với nghề diễn rong.
Thế kỷ 19 là thời hoàng kim. Punch diễn ở góc phố London, ở chợ, ở hội làng. Khi đường sắt đưa người thành phố đi nghỉ biển thời Victoria, chiếc lều sọc màu của Punch thành hình ảnh quen ở các bãi biển nước Anh, gắn với kỳ nghỉ hè của trẻ em suốt nhiều thế hệ.
Năm 1828, nhà nghiên cứu John Payne Collier xuất bản một kịch bản Punch and Judy, kèm tranh minh hoạ của George Cruikshank, ghi lại theo buổi diễn của nghệ sĩ rối Giovanni Piccini. Đây là một trong những văn bản sớm nhất giúp người đời sau biết một buổi Punch thế kỷ 19 diễn ra sao, dù Collier có thể đã gọt giũa theo ý mình.
Một buổi Punch and Judy được dựng thế nào
Người diễn và người cầm mũ
Người điều khiển rối được gọi theo truyền thống là "Professor" (giáo sư), một cách gọi nửa đùa nửa thật. Ngày xưa thường có thêm một người đứng ngoài, gọi là "bottler", vừa đánh trống hay thổi kèn gọi khách, vừa đối đáp với con rối, cuối buổi đi vòng thu tiền.
Cái giọng the thé
Giọng Punch rít, rè, cao vút, nghe như không phải tiếng người. Bí mật nằm ở một dụng cụ nhỏ gọi là swazzle (hay swatchel): hai mảnh kim loại hoặc xương ghép lại, kẹp một dải vải hay băng mỏng ở giữa, người diễn ngậm trong miệng khi nói lời của Punch. Muốn nói giọng nhân vật khác, họ đẩy swazzle sang một bên má. Học dùng swazzle cho rõ lời là cả một nghề, và chuyện nuốt nhầm nó là một nỗi lo nghề nghiệp có thật.
Vì giọng Punch khó nghe, người diễn thường cho nhân vật khác nhắc lại câu Punch vừa nói. Sự lặp lại ấy vô tình lại thành một nhịp gây cười.
Những nhân vật quen thuộc
| Nhân vật | Vai trò thường gặp |
|---|---|
| Punch | Nhân vật chính, mũi khoằm, lưng gù, giọng the thé, tay cầm gậy, luôn gây rối |
| Judy | Vợ Punch, tên cũ là Joan, đối đầu với chồng |
| Em bé | Con của hai người, thường bị giao cho Punch trông |
| Viên cảnh sát | Đến bắt Punch và thua |
| Con cá sấu | Thêm vào từ thế kỷ 19, đòi ăn chuỗi xúc xích |
| Joey chú hề | Bạn cùng phá, mang tên danh hề Joseph Grimaldi |
| Chó Toby | Ngày xưa đôi khi là một con chó thật ngồi trên bậc lều |
| Ma, quỷ, đao phủ | Các nhân vật "đáng sợ" mà Punch lần lượt lừa được |
Câu nói nổi tiếng của Punch sau mỗi lần thắng là "That's the way to do it!" (Phải làm thế mới được chứ!). Khán giả trẻ em thì có phần của mình: hét lên báo cho Punch biết cá sấu đang ở sau lưng, la ó viên cảnh sát, cùng đếm xúc xích.
Cái cười của Punch: vì sao một kẻ phá phách lại được yêu
Nếu kể bằng lời, cốt truyện Punch nghe khá ghê: ông ta đánh vợ, ném con, đánh cảnh sát, lừa cả đao phủ. Vậy mà hàng trăm năm, người lớn lẫn trẻ em đều cười. Các nhà nghiên cứu sân khấu đưa ra mấy lý do.
- Bạo lực của rối là bạo lực "không thật". Con rối bằng gỗ, bị đánh rồi bật dậy, không ai chảy máu. Giống như phim hoạt hình, khán giả biết đây là quy ước.
- Punch là kẻ phá luật thay khán giả. Ông ta làm những điều ai cũng bị cấm: cãi vợ, chống cảnh sát, lừa cả cái chết. Đây là kiểu nhân vật "lộn trái" quen thuộc của tiếng cười dân gian châu Âu.
- Nhịp lặp lại. Nhân vật mới xuất hiện, đối đáp, va chạm, bị gậy. Trẻ em đoán trước được và thích thú vì đoán đúng.
- Khán giả tham gia. Buổi diễn là cuộc đối thoại giữa lều rối và đám đông, không bao giờ hai lần giống nhau.
Tranh luận: có nên diễn Punch cho trẻ em
Từ nửa sau thế kỷ 20, cảnh Punch đánh vợ, đánh con bị nhiều người phê phán là cổ xuý bạo lực gia đình. Có nơi từng cân nhắc ngưng cho diễn. Giới nghệ sĩ rối phản ứng theo hai hướng: một số giữ nguyên truyền thống và nhấn mạnh tính quy ước của nó; nhiều người khác điều chỉnh, bớt cảnh đánh vợ con, cho Judy thắng thế hơn, đẩy trọng tâm sang những màn đối đầu với cá sấu, ma quỷ, xúc xích.
Cuộc tranh luận này đáng để người làm hài hôm nay suy nghĩ: một tiết mục được yêu thích lâu đời vẫn có thể cần sửa, khi xã hội thay đổi cách nhìn về điều gì là đáng cười.
Họ hàng của Punch khắp nơi
| Nước | Con rối | Nét riêng |
|---|---|---|
| Pháp | Polichinelle; Guignol (Lyon) | Guignol do Laurent Mourguet tạo ra đầu thế kỷ 19, là người thợ dệt lanh lợi |
| Đức | Kasper (Kasperle) | Nhân vật vui tính, đánh bại kẻ xấu, rất phổ biến với trẻ em |
| Nga | Petrushka | Rối tay hội chợ, cũng có giọng rít đặc biệt; về sau thành đề tài vở ballet của Stravinsky (1911) |
| Việt Nam | Chú Tễu trong rối nước | Chú bé bụng phệ dẫn chuyện, trêu đùa khán giả; được bàn ở các wiki về sân khấu hài |
Điểm chung đáng chú ý: ở nhiều nền văn hoá, nhân vật rối hài nổi tiếng nhất đều là người thường, lanh lợi, chống lại kẻ có quyền hay thế lực đáng sợ, và nói chuyện thẳng với khán giả.
Góc nhìn hôm nay: xem Punch ở đâu, học được gì
- Covent Garden, London: quanh ngày 9 tháng 5, các nghệ sĩ rối thường tụ về khu nhà thờ St Paul để mừng "sinh nhật ông Punch".
- Bãi biển nước Anh: một số khu nghỉ biển vẫn có lều Punch mùa hè, giữ nghề qua nhiều đời trong một gia đình.
- Bảo tàng: Bảo tàng Victoria và Albert ở London có bộ sưu tập rối Punch và bài viết về lịch sử loại hình này.
- Cho người làm rối, làm hài thiếu nhi: học ở Punch cách xây nhân vật có tật rõ, cách tạo nhịp lặp, cách để trẻ em "báo động" cho nhân vật. Ba kỹ thuật này dùng được cho bất kỳ tiết mục rối tay nào ở lớp học.
Câu hỏi thường gặp
Punch and Judy là gì?
Punch and Judy là loại rối tay hài đường phố truyền thống của nước Anh. Nhân vật chính là ông Punch mũi khoằm, giọng the thé, gây chuyện với vợ là Judy, viên cảnh sát, cá sấu và nhiều nhân vật khác. Loại hình này đã tồn tại hơn ba thế kỷ.
Punch and Judy có từ khi nào?
Lần xuất hiện đầu tiên được ghi lại ở Anh là ngày 9 tháng 5 năm 1662, khi Samuel Pepys xem buổi rối Ý của Pietro Gimonde ở Covent Garden. Ngày này được giới rối Anh coi là sinh nhật ông Punch.
Vì sao giọng ông Punch the thé?
Người diễn ngậm một dụng cụ nhỏ gọi là swazzle, gồm hai mảnh ghép kẹp một dải mỏng ở giữa, tạo ra tiếng rít cao. Khi nói giọng nhân vật khác, họ đẩy swazzle sang một bên má.
Punch có nguồn gốc từ đâu?
Punch bắt nguồn từ Pulcinella, nhân vật người hầu miền Napoli trong sân khấu commedia dell'arte của Ý. Nghệ sĩ rối Ý mang nhân vật sang Anh vào thế kỷ 17, tên gọi được rút dần thành Punch.
"That's the way to do it" nghĩa là gì?
Đây là câu cửa miệng của ông Punch sau mỗi lần thắng một đối thủ, đại ý "phải làm thế mới được chứ". Câu nói gắn liền với nhân vật đến mức được dùng làm tên nhiều bài viết, cuốn sách về Punch and Judy.
