Lễ hội Ngu dân (Feast of Fools): tiếng cười lộn trái thời Trung cổ

Lễ hội Ngu dân (Feast of Fools, tiếng Pháp Fête des fous) là một lễ thời Trung cổ diễn ra chủ yếu trong các nhà thờ lớn ở miền bắc nước Pháp, quanh ngày 1 tháng Giêng, khi hàng giáo sĩ cấp thấp được tạm thời "lên ngôi", bầu ra một "giám mục của những kẻ ngốc" và đảo lộn trật tự quen thuộc. Lễ hội bị các cấp giáo quyền chỉ trích suốt nhiều thế kỷ, bị Công đồng Basel cấm năm 1435 và mai một dần trong thế kỷ 16.

Lễ hội Ngu dân thường được nhắc như ví dụ tiêu biểu của tiếng cười "lộn trái" thời Trung cổ: kẻ dưới làm người trên, nghiêm trang biến thành buồn cười. Nhưng giới sử học gần đây cảnh báo rằng nhiều hình ảnh náo loạn về lễ này đến từ chính những lá thư lên án nó. Bài này tách những gì sử liệu cho biết khỏi những gì truyền thuyết thêm vào.

Lễ hội nằm ở đâu trong lịch Giáng sinh

Ở nhiều nhà thờ lớn thời Trung cổ, những ngày ngay sau Giáng sinh được chia cho từng hàng giáo sĩ, mỗi hàng có một ngày "của mình":

Lễ hội Ngu dân gắn với ngày cuối cùng, ngày của các thầy phụ phó tế. Họ là những người đứng hàng thấp nhất trong hàng ngũ giáo sĩ, quanh năm làm việc vặt. Trong ngày ấy, theo nghi thức, họ được đứng ra điều khiển phần kinh lễ.

Câu kinh làm chìa khoá: "hạ kẻ quyền thế, nâng người hèn mọn"

Nhiều tài liệu nhắc đến một khoảnh khắc trong giờ kinh chiều: khi ca đoàn hát đến câu trong bài ca Magnificat, "Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles" (Ngài hạ kẻ quyền thế khỏi ngai, và nâng người hèn mọn lên), thì cây gậy chủ trì được trao từ người có chức sang người được chọn trong hàng dưới. Câu kinh vốn là lời ngợi ca, được hát quanh năm; nhưng trong mấy ngày này, nó được "diễn" theo nghĩa đen.

Đây là điểm quan trọng: lễ đảo ngôi không đến từ bên ngoài nhà thờ mà mọc lên từ chính văn bản kinh. Ý niệm "người thấp được nâng lên" có sẵn, và lễ hội chỉ cho nó một hình thức cụ thể, có lúc vui nhộn.

Sử liệu nói gì, thư lên án nói gì

Hình ảnh náo nhiệt nhất về lễ hội đến từ một lá thư năm 1444 của khoa thần học Đại học Paris gửi các giám mục nước Pháp, đòi chấm dứt lễ này. Lá thư tả cảnh giáo sĩ đeo mặt nạ, mặc áo phụ nữ hoặc áo diễn trò, hát những bài không đứng đắn, ăn uống trên bàn thờ, đánh xúc xắc, đốt giày cũ thay cho hương. Những chi tiết này được trích đi trích lại trong sách phổ thông, nên nhiều người nghĩ đó là bộ mặt chung của lễ hội.

Năm 2011, nhà nghiên cứu Max Harris xuất bản Sacred Folly: A New History of the Feast of Fools (Nhà xuất bản Đại học Cornell). Ông đọc lại các văn bản nghi lễ gốc và cho rằng: lễ hội hình thành vào cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13 như một nghi thức có trật tự, trang trọng dành cho ngày lễ Cắt bì; những cảnh hỗn loạn phần lớn là ở các thời sau, ở một số nơi, và nhiều khi xảy ra ở ngoài nhà thờ chứ không phải trong buổi lễ. Lá thư năm 1444, theo ông, là văn bản bút chiến, nên không thể đọc như một bản tường thuật trung lập.

Không phải ai cũng đồng ý hết với Harris; có người cho rằng ông đã kéo lễ hội về phía "nghiêm chỉnh" hơi quá. Nhưng cách đặt vấn đề của ông là một bài học tốt: muốn biết một lễ hội ra sao, đừng chỉ đọc lời của người muốn cấm nó.

Lễ Con Lừa và cậu bé làm giám mục

Lễ Con Lừa

Ở một số nơi như Beauvais và Sens, nghi lễ quanh năm mới có gắn với hình ảnh con lừa, gợi nhớ con lừa trong tích chạy trốn sang Ai Cập. Bài ca Latin Orientis partibus (Từ miền phương Đông), có điệp khúc vui tai mô phỏng tiếng lừa kêu, được chép trong các sách lễ thời đó. Bài này còn được hát đến ngày nay như một bài thánh ca Trung cổ. Các mô tả kiểu "dắt lừa vào nhà thờ", "giáo dân kêu như lừa" thì có nơi có, có nơi không, và nhiều chi tiết vẫn còn tranh cãi.

Giám mục cậu bé

Ở Anh và nhiều nơi khác, tục "giám mục cậu bé" (Boy Bishop) phổ biến hơn. Một cậu bé trong ca đoàn được chọn làm "giám mục" từ ngày lễ Thánh Nicholas (6 tháng 12) đến ngày Các Thánh Anh Hài (28 tháng 12), mặc lễ phục thu nhỏ, chủ trì một số phần nghi lễ, có khi đọc bài giảng. Tục này bị bãi bỏ ở Anh trong thế kỷ 16 dưới thời cải cách tôn giáo. Gần đây, một số nhà thờ lớn ở Anh đã khôi phục lại dưới dạng một nghi lễ nhẹ nhàng cho trẻ em ca đoàn.

Mốc thời gian

• Cuối thế kỷ 12 – đầu thế kỷ 13: các nghi thức riêng cho ngày của phụ phó tế xuất hiện trong sách lễ ở miền bắc nước Pháp.
• Năm 1207: Giáo hoàng Innocent III gửi thư phê phán việc diễn trò sân khấu trong nhà thờ dịp lễ cuối năm.
• Năm 1435: Công đồng Basel ra quyết định cấm các lễ kiểu này.
• Năm 1444: khoa thần học Đại học Paris gửi thư lên án, với những mô tả nổi tiếng nhất.
• Thế kỷ 16: lễ hội tàn dần trong nhà thờ; tiếng cười lộn trái chuyển ra các hội đoàn thế tục.
• Năm 1831: Victor Hugo mở đầu tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà Paris bằng lễ hội Ngu dân ngày 6 tháng Giêng năm 1482, nơi Quasimodo được bầu làm "giáo hoàng của những kẻ ngốc".

Từ nhà thờ ra đường phố

Khi bị đẩy ra khỏi nhà thờ, tinh thần lễ hội Ngu dân không mất đi mà đổi chỗ ở. Ở các thành phố Pháp cuối Trung cổ có những "hội vui" (sociétés joyeuses) của thanh niên, thợ thủ công, thư ký toà án, tự bầu ra "hoàng tử của những kẻ ngốc", diễu hành, diễn những vở ngắn gọi là sottie, trong đó các nhân vật mặc áo hề nói những điều châm chọc thời sự. Nổi tiếng nhất là hội Mẹ Điên (Mère Folle) ở Dijon, tồn tại tới thế kỷ 17 thì bị nhà vua giải tán.

Ở Anh, các nhà quyền quý và trường đại học có "Chúa tể hỗn loạn" (Lord of Misrule), một người được chọn để điều khiển các cuộc vui trong mùa Giáng sinh. Còn ở khắp châu Âu, lễ hội hoá trang trước mùa Chay (carnival) tiếp tục mang tinh thần đảo lộn ấy, với mặt nạ, diễu hành, châm biếm.

Vì sao xã hội Trung cổ cần một ngày "lộn trái"

Có nhiều cách giải thích, và chúng không loại trừ nhau.

• Cái van xả. Một trật tự nghiêm ngặt cần những dịp ngắn để người ở dưới được thở. Sau ngày ấy, mọi thứ trở lại như cũ, có khi còn vững hơn.
• Bài học khiêm nhường. Đảo ngôi nhắc người có chức rằng chức vị là tạm, đúng như câu kinh "hạ kẻ quyền thế".
• Tiếng cười như một thế giới khác. Nhà lý luận Nga Mikhail Bakhtin cho rằng lễ hội kiểu carnival tạo ra một "đời sống thứ hai", nơi mọi người tạm bình đẳng trong tiếng cười. Quan điểm này được bàn kỹ ở bài về ba cuốn sách lớn bàn về tiếng cười.

Một số người còn nối lễ hội với Saturnalia của La Mã, khi nô lệ được ngồi cùng bàn với chủ. Mối liên hệ trực tiếp giữa hai lễ thì giới sử học không thống nhất; có thể chỉ là hai biểu hiện của cùng một nhu cầu.

Góc nhìn hôm nay: đọc, xem, nghe gì

• Đọc: chương đầu tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà Paris của Victor Hugo (có bản dịch tiếng Việt), cảnh bầu giáo hoàng của những kẻ ngốc tả rất sống động, dù là tiểu thuyết.
• Đọc sâu: Max Harris, Sacred Folly (2011), cho người muốn biết lễ hội thật sự ra sao qua văn bản gốc.
• Nghe: các bản thu bài ca Trung cổ Orientis partibus của những nhóm nhạc cổ chuyên nghiệp.
• Xem: phim hoạt hình The Hunchback of Notre Dame (1996) có một đoạn dựng lại lễ hội theo kiểu rất tự do, hợp để kể cho trẻ em rồi so với sử liệu.

Người Việt sẽ thấy lễ hội này không xa lạ. Trên chiếu chèo sân đình ngày hội làng, anh hề áo ngắn được phép giễu ông lý, ông xã trước mặt cả làng; hết hội, trật tự lại như cũ. Hai đầu thế giới, ngày hội đều là lúc tiếng cười được đi xa hơn bình thường một chút.