Hề cung đình châu Âu (court jester, hay "fool") là người được các vua chúa, quý tộc nuôi trong triều từ thời Trung cổ đến khoảng thế kỷ 17 để làm vui bằng lời đùa, bài hát, điệu bộ. Hình ảnh quen thuộc nhất về họ là "người duy nhất được phép nói thật với vua". Hình ảnh ấy có phần đúng, nhưng phần lớn là do văn chương tô đậm: đặc quyền nói thật của người hề luôn mong manh và có thể bị rút lại bất cứ lúc nào.
Bài này phân biệt hai loại hề trong triều, điểm qua những người hề có tên trong sử liệu, xem xét chuyện "được nói thật" đến đâu, và vì sao nghề này biến mất khỏi cung đình châu Âu.
Hai loại "fool" trong cung đình
Các nhà nghiên cứu thường chia những người được gọi là "fool" trong triều thành hai nhóm rất khác nhau.
- Người "ngây thơ tự nhiên" (natural fool): những người có khiếm khuyết về trí tuệ, được đưa vào triều và nuôi dưỡng. Thời Trung cổ, một số người tin rằng họ gần với Chúa vì không biết dối trá. Họ không diễn, và việc đem họ ra làm trò vui là một trang buồn của lịch sử, cần nhắc đến với sự tôn trọng.
- Người hề nghề (artificial fool, licensed fool): những người tỉnh táo, lanh lợi, cố ý đóng vai khờ để làm vui. Họ hát, kể chuyện, nhại giọng, ứng đối nhanh. Chữ "licensed" ám chỉ họ có một thứ "giấy phép" ngầm để nói những điều người khác không nói được.
Khi văn chương nói về người hề khôn ngoan biết nói thật, đó gần như luôn là loại thứ hai.
Trang phục và đạo cụ
Hình ảnh người hề đội mũ có hai ba chỏm gắn chuông, mặc áo nhiều màu, tay cầm gậy đầu tạc hình mặt hề, phần lớn đã thành khuôn từ cuối Trung cổ và thời Phục Hưng. Mấy món đồ có tên gọi riêng:
| Món đồ | Tên tiếng Anh/Pháp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Áo vải nhiều màu ghép mảnh | motley | Dấu hiệu nghề, tách người hề khỏi các tầng lớp khác trong triều |
| Mũ có chỏm, gắn chuông nhỏ | cap and bells, coxcomb | Các chỏm gợi tai lừa hay mào gà, biểu tượng của sự ngốc nghếch |
| Gậy đầu tạc mặt hề | marotte, bauble | Như một "bản sao" thu nhỏ của người hề, dùng để đối thoại, giễu cợt |
Thực tế đa dạng hơn hình mẫu. Nhiều người hề có tiếng ăn mặc như người hầu bình thường, hoặc mặc đồ sang do vua ban. Trang phục chuông mũ là thứ mà tranh vẽ và sân khấu về sau giữ lại, nên nó thành biểu tượng.
Những người hề có tên trong sử liệu
Phần lớn người hề cung đình không để lại tên. Một số ít được ghi trong sổ chi tiêu của triều đình, trong tranh, trong thư từ, và từ đó đi vào văn chương.
| Tên | Triều đình | Thời gian | Dấu vết còn lại |
|---|---|---|---|
| Triboulet | Pháp, vua Louis XII và François I | Cuối thế kỷ 15 – đầu thế kỷ 16 | Thành nhân vật trong vở Le roi s'amuse của Victor Hugo (1832), từ đó thành nguyên mẫu cho Rigoletto trong opera của Verdi (1851) |
| Will Somers | Anh, vua Henry VIII | Thế kỷ 16 | Xuất hiện ở rìa bức tranh Gia đình vua Henry VIII (khoảng 1545) treo ở cung Hampton Court |
| Stańczyk | Ba Lan, vua Sigismund I | Đầu thế kỷ 16 | Thành biểu tượng của người hề lo cho vận nước qua bức tranh của Jan Matejko (1862) |
| Chicot | Pháp, vua Henri III và Henri IV | Cuối thế kỷ 16 | Thành nhân vật trong tiểu thuyết của Alexandre Dumas |
| Archibald Armstrong | Anh – Scotland, vua James I và Charles I | Đầu thế kỷ 17 | Bị đuổi khỏi triều khoảng năm 1637–1638 vì chế giễu Tổng giám mục William Laud |
| Perkeo | Tuyển hầu xứ Pfalz, Heidelberg | Thế kỷ 18 | Tượng gỗ đứng cạnh thùng rượu khổng lồ trong lâu đài Heidelberg |
Cần nhớ: những gì ta biết về các nhân vật này là trộn lẫn sử liệu với giai thoại. Triboulet của Victor Hugo, Chicot của Dumas là nhân vật tiểu thuyết, mượn tên người thật. Stańczyk trong tranh Matejko ngồi buồn bã giữa lúc triều đình vui chơi là một cách diễn giải của họa sĩ thế kỷ 19, không phải ảnh chụp.
"Được phép nói thật": đặc quyền mong manh
Có lý do để người hề nói được những điều người khác không nói. Họ đứng ngoài hệ thống tước vị, không tranh quyền với ai, và lời của họ được đóng khung là "đùa". Vua có thể nghe một câu châm chọc từ người hề mà không phải trả lời như trả lời một vị quan.
Nhưng khung "đùa" ấy chỉ bảo vệ được đến một giới hạn. Trường hợp Archibald Armstrong cho thấy rõ. Ông là hề của triều Stuart nhiều năm, nổi tiếng hay châm chọc Tổng giám mục William Laud. Theo các ghi chép thời đó, sau khi tin tức về sự chống đối ở Scotland đối với sách kinh mới của Laud truyền về, Armstrong buông một câu giễu ông này ngay ở triều. Laud khiếu nại lên hội đồng; Armstrong bị lột áo hề và đuổi khỏi triều. Một câu đùa đúng vào chỗ đau của người có quyền thì "giấy phép" cũng mất.
Có nhiều giai thoại về người hề báo tin xấu cho vua bằng một câu đùa, hay chế giễu vua mà được tha. Phần lớn những chuyện ấy không có nguồn chắc chắn, và cũng giống nhau đến mức khả năng cao là mô típ lưu truyền, được gắn cho nhiều người hề khác nhau.
Người hề trong văn chương: tiếng nói của sự khôn ngoan ngược
Chính văn chương đã làm người hề thành biểu tượng của "kẻ khờ khôn ngoan". Năm 1511, Erasmus xuất bản Ca ngợi sự điên rồ (Moriae Encomium), trong đó nữ thần Điên Rồ tự đứng ra diễn thuyết, khen mình và tiện thể giễu cả giới học giả, quan lại, tu sĩ. Đó là cùng một kỹ thuật: để kẻ "ngốc" nói, thì những lời sắc nhất cũng được nghe.
Shakespeare đẩy hình tượng này lên đỉnh với người hề của vua Lear, Feste trong Đêm thứ mười hai, Touchstone trong Như ý. Phần về hài kịch Shakespeare đã được bàn ở wiki về sân khấu hài; ở đây chỉ cần nhớ: người hề của Shakespeare là người hề cung đình đã được lý tưởng hoá, khôn hơn cả chủ.
Vì sao hề cung đình biến mất
Từ thế kỷ 17, người hề dần vắng khỏi các triều đình lớn ở châu Âu. Có mấy lý do thường được nêu:
- Cung đình đổi gu. Lối vui thô mộc, nhại giọng, đùa tục dần bị thay bằng lễ nghi tinh tế, nhạc cung đình, opera, kịch.
- Sân khấu chuyên nghiệp lên ngôi. Người làm hài có rạp hát riêng, khán giả trả tiền, không cần sống nhờ một ông chủ duy nhất.
- Báo in và tranh biếm hoạ nhận lấy vai châm chọc người có quyền, lần này trước đông đảo công chúng.
Ở Anh, Archibald Armstrong thường được nhắc là một trong những hề hoàng gia cuối cùng. Một số triều nhỏ ở Đức, Nga còn giữ hề sang thế kỷ 18, như Perkeo ở Heidelberg, nhưng lúc đó nghề đã thành một thứ của lạ.
Cùng một vai ở hai đầu thế giới
Đặt hề cung đình châu Âu cạnh Ưu Mạnh, Ưu Chiên trong Sử ký, ta thấy những điểm giống nhau đáng ngạc nhiên: thân phận thấp, được gần vua, dùng câu đùa để nói điều trái tai, và luôn phải đo xem câu đùa đi tới đâu thì dừng. Nhà nghiên cứu Beatrice K. Otto, trong cuốn Fools Are Everywhere: The Court Jester Around the World (2001), đã so sánh người hề ở Trung Hoa, châu Âu, Ấn Độ và nhiều nơi khác, cho thấy đây là một vai trò xuất hiện độc lập ở rất nhiều triều đình.
Ở Việt Nam, ta không có chức hề cung đình giống như vậy được ghi chép rõ, nhưng tinh thần "người thấp được nói thật" sống trên chiếu chèo, với vai hề áo ngắn châm chọc lý dịch, cường hào.
Góc nhìn hôm nay: tìm hề cung đình ở đâu
- Cung Hampton Court (gần London): bức Gia đình vua Henry VIII có hình Will Somers ở một bên khung.
- Bảo tàng Quốc gia Warszawa: bức Stańczyk của Jan Matejko, một trong những bức tranh lịch sử nổi tiếng nhất của Ba Lan.
- Lâu đài Heidelberg: tượng Perkeo đứng gác bên thùng rượu khổng lồ.
- Sách nên đọc: Beatrice K. Otto, Fools Are Everywhere (2001); Erasmus, Ca ngợi sự điên rồ; vở Vua Lear của Shakespeare, chú ý những lớp thoại của người hề.
- Nghe opera: Rigoletto của Verdi, câu chuyện bi kịch về một người hề, hậu duệ văn chương của Triboulet.
Một câu hỏi hay để mang về: trong đời sống hôm nay, ai đang giữ vai người hề cung đình, được nói điều khó nói nhờ cái khung "chỉ là đùa thôi"? Và cái khung ấy che chở họ được đến đâu?
Câu hỏi thường gặp
Hề cung đình là gì?
Hề cung đình là người được vua chúa, quý tộc châu Âu nuôi trong triều từ thời Trung cổ đến khoảng thế kỷ 17 để làm vui bằng lời đùa, bài hát, điệu bộ. Một số người hề nghề được ngầm cho phép nói những lời châm chọc mà quan lại không dám nói.
Hề cung đình có thật sự được nói thật với vua không?
Có, nhưng chỉ trong giới hạn. Lời đùa giúp họ nói được điều khó nói, song đặc quyền ấy có thể mất ngay nếu chạm vào chỗ đau của người có quyền. Archibald Armstrong ở Anh bị đuổi khỏi triều khoảng năm 1637–1638 vì chế giễu Tổng giám mục Laud.
Triboulet là ai?
Triboulet là hề cung đình Pháp thời vua Louis XII và François I. Victor Hugo đưa ông vào vở Le roi s'amuse năm 1832, và nhân vật này về sau thành nguyên mẫu cho Rigoletto trong opera của Verdi năm 1851.
Vì sao người hề đội mũ có chuông?
Mũ có các chỏm gắn chuông là dấu hiệu nghề, các chỏm gợi hình tai lừa hay mào gà tượng trưng cho sự khờ khạo. Hình mẫu này thành khuôn từ cuối Trung cổ và thời Phục Hưng, nhưng thực tế nhiều người hề mặc như người hầu bình thường.
Hề cung đình biến mất khi nào?
Từ thế kỷ 17, người hề dần vắng khỏi các triều lớn ở châu Âu do gu cung đình thay đổi, sân khấu chuyên nghiệp và báo chí phát triển. Một số triều nhỏ còn giữ hề sang thế kỷ 18, như Perkeo ở Heidelberg.
