Ba cuốn sách lớn bàn về tiếng cười thường được nhắc cùng nhau là Le Rire (Tiếng cười, 1900) của triết gia Pháp Henri Bergson, Der Witz und seine Beziehung zum Unbewußten (Lời dí dỏm và mối liên hệ với vô thức, 1905) của Sigmund Freud, và cuốn sách về Rabelais của nhà lý luận Nga Mikhail Bakhtin (viết xong năm 1940, in năm 1965). Bergson thấy cái hài là "chất máy móc dán lên cái sống động"; Freud thấy lời dí dỏm là đường tắt cho những ý nghĩ bị kìm nén; Bakhtin thấy tiếng cười lễ hội là một thế giới lộn trái, nơi mọi người tạm thời bình đẳng.
Bài này không nhắc lại các thuyết chung về cái buồn cười (hơn người, giải toả, bất ngờ), vốn được bàn ở các wiki về khoa học tiếng cười. Ở đây ta đi vào chính ba cuốn sách: chúng ra đời thế nào, nói gì, ví dụ nào đáng nhớ, và người làm hài hay người học văn đọc chúng để lấy gì.
Henri Bergson và "chất máy móc dán lên cái sống động"
Bergson công bố những suy nghĩ về tiếng cười thành ba bài báo năm 1899, rồi in thành sách năm 1900 với tên Le Rire: essai sur la signification du comique (Tiếng cười: tiểu luận về ý nghĩa của cái hài). Đây là cuốn mỏng, viết sáng sủa, nhiều ví dụ lấy từ sân khấu, nhất là hài kịch Molière. Bergson về sau được trao giải Nobel Văn học năm 1927.
Ba nhận xét mở đầu
- Cái hài thuộc về con người. Ta cười một con vật hay một đồ vật khi nó gợi ra dáng vẻ, thái độ của người.
- Tiếng cười cần một chút vô cảm. Bergson viết rằng cái hài đòi hỏi một sự "gây mê tạm thời của trái tim". Thương xót quá thì không cười được.
- Tiếng cười là chuyện của nhóm. Ta cười với người khác; tiếng cười cần tiếng vọng.
Công thức trung tâm
Ý tưởng nổi tiếng nhất của sách là: ta cười khi thấy cái máy móc, cứng nhắc đè lên cái sống động, mềm dẻo. Một người đang đi bỗng vấp ngã: đáng lẽ cơ thể phải linh hoạt tránh vật cản, nhưng nó cứ tiếp tục theo quán tính như một cái máy. Một người đãng trí làm đi làm lại cùng một động tác dù hoàn cảnh đã đổi. Một nhân vật bị một tật xấu điều khiển như con rối bị giật dây.
Từ đó Bergson chỉ ra các khuôn gây cười trên sân khấu, đặt tên bằng những món đồ chơi trẻ con:
| Hình ảnh Bergson dùng | Cơ chế | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Hộp lò xo bật hình nộm | Lặp lại: một ý bị dập xuống lại bật lên | Nhân vật cứ quay lại cùng một câu cửa miệng |
| Con rối giật dây | Một người bị kẻ khác điều khiển mà không biết | Kẻ khờ bị lừa làm theo từng bước |
| Quả bóng tuyết lăn | Một sự cố nhỏ kéo theo chuỗi hậu quả lớn dần | Một hiểu lầm nhỏ thành hỗn loạn cả nhà |
Ông còn bàn ba lối dựng tình huống: lặp lại, đảo ngược (kẻ đi lừa bị lừa) và "hai chuỗi sự kiện đan nhau" (một tình huống hiểu được theo hai nghĩa cùng lúc, đầu mối của mọi màn nhầm lẫn).
Tiếng cười như một hình phạt nhẹ
Điểm gây tranh luận của Bergson là ông xem tiếng cười có chức năng xã hội: nó trừng phạt sự cứng nhắc, buộc con người phải linh hoạt, tỉnh táo. Tiếng cười, theo ông, có phần lạnh lùng. Nhiều người phản bác rằng có những tiếng cười ấm áp, đồng cảm mà thuyết này không giải thích được. Nhưng như một công cụ để phân tích hài kịch và phim hài câm, cuốn sách của Bergson vẫn hiệu quả lạ thường: rất nhiều cảnh trong phim của Buster Keaton hay Jacques Tati có thể đọc đúng theo công thức "máy móc dán lên sự sống".
Sigmund Freud và lời dí dỏm như một đường tắt
Năm 1905, cùng năm với một công trình lớn khác về tính dục, Freud in cuốn Der Witz und seine Beziehung zum Unbewußten. Chữ Witz khó dịch: nó chỉ lời dí dỏm, câu đùa ý nhị, khác với cái hài nói chung. Freud phân biệt ba thứ: lời dí dỏm (Witz), cái hài (das Komische) và sự hài hước (Humor).
Kỹ thuật của lời dí dỏm
Phần thú vị nhất với người làm hài là chỗ Freud mổ xẻ kỹ thuật, giống như ông mổ xẻ giấc mơ. Ví dụ mở đầu nổi tiếng lấy từ nhà thơ Heinrich Heine: một nhân vật nghèo khoe rằng nhà tài phiệt Rothschild đối xử với anh ta rất "famillionär". Chữ này ghép từ "familiär" (thân mật) và "Millionär" (triệu phú): thân mật kiểu triệu phú, tức là thân mật nhưng vẫn kẻ cả. Freud gọi đó là ngưng kết: hai ý bị ép vào một chữ, người nghe phải tự tháo ra, và cái khoảnh khắc tháo ra ấy là khoái cảm.
Ông liệt kê thêm nhiều kỹ thuật: dùng một chữ hai nghĩa, dời trọng tâm câu chuyện sang chỗ khác, cố ý nói vô lý, nói ngược, ám chỉ. Người Việt đọc phần này sẽ thấy quen, vì nhiều kỹ thuật trùng với những gì sách Ngữ văn gọi là phép chơi chữ.
Lời đùa vô hại và lời đùa có ý đồ
Freud chia lời dí dỏm làm hai loại: loại vô hại, vui vì chính trò chữ nghĩa; và loại có ý đồ, mang theo sự công kích hoặc chuyện tục mà bình thường xã hội không cho nói thẳng. Loại thứ hai, theo ông, giúp người nói và người nghe "lách" qua sự kiềm chế, và năng lượng dùng để kiềm chế được giải phóng thành tiếng cười. Phần lý thuyết năng lượng này ngày nay ít người theo nguyên văn, nhưng nhận xét rằng câu đùa thường là cách nói điều cấm nói thì vẫn đứng vững.
Hài hước: nụ cười trước nghịch cảnh
Freud dành phần cuối sách, và sau này một bài viết ngắn năm 1927, cho "hài hước" theo nghĩa hẹp. Ví dụ của ông: một kẻ tử tù bị dẫn ra pháp trường vào sáng thứ Hai, buột miệng: tuần này mở đầu khá đấy. Đây không phải chơi chữ hay công kích, mà là thái độ của con người tự đứng cao hơn nỗi khổ của mình. Freud coi đó là thứ tiếng cười đáng quý nhất.
Mikhail Bakhtin và thế giới lễ hội lộn trái
Cuốn sách thứ ba có số phận lận đận. Bakhtin viết xong năm 1940 một nghiên cứu về nhà văn Pháp thế kỷ 16 François Rabelais, tác giả bộ truyện khổng lồ, tục tĩu và hài hước Gargantua và Pantagruel. Không in được, ông nộp nó làm luận án ở Viện Văn học Thế giới Gorky tại Moskva, bảo vệ năm 1946. Sách chỉ được in năm 1965 với tên Sáng tác của François Rabelais và văn hoá dân gian Trung cổ và Phục Hưng; bản tiếng Anh năm 1968 mang tên Rabelais and His World, và từ đó tư tưởng của ông lan khắp giới nghiên cứu phương Tây.
Văn hoá cười của dân gian
Bakhtin cho rằng thời Trung cổ có hai đời sống song song: đời sống chính thức nghiêm trang của nhà thờ và triều đình, và một "đời sống thứ hai" của tiếng cười dân gian. Đời sống thứ hai ấy hiện ra ở ba dạng:
- Lễ hội và trình diễn: carnival, lễ hội Ngu dân, chợ phiên, diễu hành hoá trang.
- Văn chương nhại: những bài nhại kinh, nhại văn bác học, viết bằng tiếng Latin lẫn tiếng bình dân.
- Ngôn ngữ chợ búa: lời rủa, lời thề, câu mắng vui, tiếng rao hàng.
Cười "lưỡng trị" và thân thể nghịch dị
Hai khái niệm làm nên tên tuổi Bakhtin là tính carnival và hiện thực nghịch dị (grotesque). Tiếng cười carnival, theo ông, là tiếng cười của cả đám đông, cười cả người khác lẫn chính mình, và có tính lưỡng trị: vừa hạ bệ vừa tái sinh. Khi ông vua giả bị phế truất trong lễ hội, đó vừa là sự chế giễu quyền lực vừa là niềm vui về sự đổi mới. Thân thể trong văn Rabelais ăn uống, phình to, sinh nở không phải để ghê tởm, mà để nhắc rằng đời sống luôn tiếp nối.
Nhiều nhà sử học về sau nhận xét Bakhtin đã lý tưởng hoá lễ hội Trung cổ, và trên thực tế carnival nhiều khi cũng chứa bạo lực, định kiến. Nhưng khái niệm "carnivalesque" đã thành công cụ quen thuộc để đọc văn học, điện ảnh, cả lễ hội đương đại.
Đặt ba cuốn sách cạnh nhau
| Bergson | Freud | Bakhtin | |
|---|---|---|---|
| Năm ra đời | 1900 | 1905 | Viết 1940, in 1965 |
| Nhìn từ đâu | Triết học, sân khấu | Tâm lý học, vô thức | Lịch sử văn hoá, văn học |
| Đối tượng chính | Cái hài trong tình huống, tính cách | Lời dí dỏm, câu đùa | Tiếng cười tập thể, lễ hội |
| Ý chính | Máy móc dán lên sự sống | Đường tắt cho ý bị kìm nén | Thế giới lộn trái, cười lưỡng trị |
| Ví dụ hay nhớ | Người vấp ngã, hộp lò xo | "famillionär", tử tù sáng thứ Hai | Vua giả trong carnival, thân thể Gargantua |
| Hợp để đọc | Phim hài câm, hài kịch tình huống | Chơi chữ, châm biếm | Lễ hội, hề chèo, văn trào lộng |
Ba cuốn không loại trừ nhau. Mỗi cuốn soi một mặt khác của tiếng cười: Bergson nhìn vào cái bị cười, Freud nhìn vào người đang cười, Bakhtin nhìn vào cả cộng đồng cười cùng nhau.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì trước, áp dụng thế nào
- Bắt đầu bằng Bergson. Sách mỏng, ví dụ cụ thể, có nhiều bản tiếng Anh và tiếng Pháp miễn phí vì đã hết bản quyền. Đọc xong, xem lại một phim của Buster Keaton sẽ thấy "chất máy móc" ở khắp nơi.
- Đọc Freud chọn lọc. Phần kỹ thuật của lời dí dỏm (các chương đầu) rất bổ ích cho người viết hài; phần lý thuyết năng lượng có thể đọc lướt.
- Đọc Bakhtin qua phần mở đầu. Chương dẫn nhập của Rabelais and His World tóm gọn gần hết ý chính. Một số tác phẩm khác của Bakhtin, như cuốn về thi pháp Dostoevsky, đã có bản tiếng Việt.
- Thử áp vào chất liệu Việt. Lấy một trích đoạn hề chèo, đọc theo Bakhtin (đảo ngôi, cười lưỡng trị); lấy một câu nói lái, đọc theo Freud (ngưng kết, tháo ra); lấy một cảnh phim hài câm, đọc theo Bergson. Bài tập này giúp thấy lý thuyết không nằm trên giấy mà có thể dùng ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bergson nói gì về tiếng cười?
Trong cuốn Le Rire năm 1900, Henri Bergson cho rằng ta cười khi thấy cái máy móc, cứng nhắc đè lên cái sống động, như người vấp ngã vì cơ thể không kịp linh hoạt. Ông xem tiếng cười có chức năng xã hội, nhắc con người phải mềm dẻo, tỉnh táo.
Freud viết sách về câu đùa năm nào?
Freud in cuốn Der Witz und seine Beziehung zum Unbewußten năm 1905. Sách phân tích kỹ thuật của lời dí dỏm như ngưng kết, chơi chữ hai nghĩa, và cho rằng câu đùa giúp nói ra điều bị kìm nén. Năm 1927 ông viết thêm một bài ngắn về sự hài hước.
Carnivalesque của Bakhtin là gì?
Carnivalesque, hay tính carnival, là khái niệm Bakhtin dùng cho tiếng cười lễ hội dân gian: thế giới tạm thời lộn trái, kẻ dưới lên trên, mọi người cùng cười kể cả cười chính mình. Tiếng cười ấy vừa hạ bệ vừa tái sinh, nên ông gọi là lưỡng trị.
Cuốn sách về Rabelais của Bakhtin ra đời thế nào?
Bakhtin viết xong năm 1940, không in được nên nộp làm luận án và bảo vệ năm 1946 ở Moskva. Sách in bằng tiếng Nga năm 1965, bản tiếng Anh Rabelais and His World ra năm 1968.
Nên đọc cuốn nào trước trong ba cuốn?
Nên bắt đầu bằng Le Rire của Bergson vì sách mỏng, sáng sủa, nhiều ví dụ sân khấu. Sau đó đọc các chương về kỹ thuật lời dí dỏm của Freud, rồi phần mở đầu cuốn sách về Rabelais của Bakhtin.
