Báo Xuân xưa: tranh vui, thơ vui trên các số báo Tết

Báo Xuân là số báo đặc biệt ra dịp Tết, dày hơn, đẹp hơn số thường, và là nơi tranh vui, thơ vui, chuyện cười được bày ra nhiều nhất trong năm. Nhiều tài liệu coi số Tết năm 1918 của tạp chí Nam Phong là tờ báo Xuân đầu tiên của Việt Nam, dù còn có ý kiến khác. Đến thập niên 1930, các số Xuân của Phong Hoá và Ngày Nay đưa tiếng cười lên đỉnh, với nhân vật Lý Toét trên bìa và cả những quảng cáo tự giễu khiến người đọc bật cười ngay từ trang ngoài.

Tờ báo Xuân đầu tiên là tờ nào

Câu hỏi này chưa có câu trả lời thống nhất, và chính việc tranh luận cũng là một phần thú vị của lịch sử báo chí:

• Ý kiến năm 1908: nhà văn Sơn Nam cho rằng số báo Lục tỉnh tân văn ra ngày 30 tháng 1 năm 1908, vài ngày trước Tết, là số báo Xuân đầu tiên. Số này có một bài dài khuyên ăn Tết lành mạnh, bớt hủ tục. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng về hình thức, nó vẫn là một số báo thường.
• Ý kiến năm 1918: nhiều tài liệu, trong đó có sách Báo chí Việt Nam – những sự kiện đầu tiên và nhất (NXB Trẻ, 2006), xác định số Tết năm 1918 của tạp chí Nam Phong do Phạm Quỳnh làm chủ bút là báo Xuân đầu tiên. Đây cũng là số báo Xuân đầu tiên còn được tìm thấy nguyên vẹn.

Số Tết 1918 của Nam Phong có bìa màu vàng cam nhạt, vẽ hai cụ già trao nhau tấm bìa năm mới bên cành đào; các bài viết đặt trong khung hoa, có nhiều tranh minh hoạ và không có quảng cáo. Ban biên tập giải thích họ làm số đặc biệt để chung vui với cả nước và cảm ơn bạn đọc. Đó cũng là số Tết duy nhất của Nam Phong.

Thập niên 1920: báo Xuân thành lệ

Từ cuối thập niên 1920, làm số Xuân dần thành thông lệ của các báo lớn:

Có thể thấy báo Xuân lớn lên cùng với sự phát triển của báo chí chữ Quốc ngữ. Khi người đọc đã quen mua báo hằng tuần, số Tết trở thành "món quà" mà các toà soạn đua nhau làm cho đặc sắc.

Vì sao số Tết là nơi tiếng cười nở rộ

• Không khí Tết: người đọc mua báo Xuân để đọc trong mấy ngày nghỉ, muốn thứ nhẹ nhàng, vui vẻ hơn tin thời sự.
• Có thời gian chuẩn bị: toà soạn làm số Xuân từ nhiều tuần trước, đủ thời gian đặt họa sĩ vẽ tranh vui, đặt nhà thơ viết thơ Tết.
• Chủ đề có sẵn: tổng kết năm cũ, đoán năm mới, con giáp, lời chúc, câu đối — chủ đề nào cũng dễ đem ra đùa.
• Tục đọc chung: số Tết thường được cả nhà chuyền tay, đọc to cho nhau nghe, nên thơ vui, tranh vui là thứ được chờ đợi nhất.

Phong Hoá và Ngày Nay: tiếng cười ngay từ bìa

Phong Hoá (1932–1936) là tuần báo trào phúng của nhóm Tự Lực văn đoàn, nổi tiếng với nhân vật tranh vui Lý Toét, Xã Xệ và mục thơ "Giòng nước ngược" của Tú Mỡ. Tờ báo ra bốn số Xuân trong các năm 1933 đến 1936. Với một tờ báo sống bằng tiếng cười, số Tết chính là dịp để dồn hết vốn: tranh vui, thơ vui, chuyện vui về năm cũ năm mới.

Khi Phong Hoá bị đóng cửa năm 1936, nhóm chuyển sang Ngày Nay, và tờ này ra bốn số Xuân từ Tết 1937 đến Tết 1940. Bìa các số Xuân thường lấy đề tài mùa xuân: thiếu nữ với hoa xuân, con giáp của năm, có khi phỏng theo tranh dân gian.

Bìa Tết 1938: năm ông hổ và Lý Toét

Một ví dụ hay được nhắc là bìa số Xuân năm 1938 của Ngày Nay do họa sĩ Nguyễn Gia Trí (ký Rigt) vẽ. Bức bìa phỏng theo tranh "Ngũ hổ" nổi tiếng của dòng tranh Hàng Trống, nhưng năm ông hổ được gắn với các cường quốc đang gây căng thẳng trên thế giới lúc ấy, còn Lý Toét đứng bên cạnh thở dài. Một bức tranh thờ dân gian được biến thành tranh biếm hoạ thời sự — đúng tinh thần "khuôn cũ, nội dung mới" của tiếng cười Phong Hoá.

Quảng cáo tự giễu

Tiếng cười của nhóm Tự Lực còn nằm ở cả quảng cáo. Trên một số Ngày Nay (số 197), toà soạn đăng một quảng cáo dạng "biên niên" về chính các số Xuân của mình: năm 1937 người ta "tranh nhau mua" khắp Đông Dương; năm 1938 "một người bị thương"; năm 1939 "hai ông cụ khóc vì không mua được". Quảng cáo phóng đại đến mức lố, và chính sự lố ấy là lời mời mua báo duyên dáng nhất: người đọc cười trước, rồi mới móc tiền.

Những gì thường có trong một số báo Tết xưa

Dựa trên những mô tả và các số báo còn lưu, một số báo Xuân thời ấy thường có:

• Bìa màu: thường in nhiều màu hơn số thường, đề tài mùa xuân hoặc con giáp.
• Thơ Tết: cả thơ trữ tình mừng xuân lẫn thơ vui giễu thói đời cuối năm.
• Tranh vui: nhân vật quen thuộc của tờ báo gặp chuyện ngày Tết.
• Truyện ngắn, ký về Tết: chuyện đón giao thừa, đi lễ, chợ Tết.
• Bài nhìn lại năm cũ: thường viết bằng giọng hóm hỉnh.
• Quảng cáo Tết: hàng Tết, rượu, bánh, sách báo — có khi viết vui như một tiết mục.

Đọc báo Xuân xưa cần lưu ý gì

• Tiếng cười gắn với thời sự: nhiều tranh, thơ trên số Tết nhắc đến người và việc của năm ấy. Không có chú thích thì khó hiểu chỗ buồn cười.
• Phân biệt sự kiện và giai thoại: chuyện "số báo bán hết trong một buổi sáng" hay "người xếp hàng mua báo" có khi là chính quảng cáo của toà soạn, phải đọc với một chút hoài nghi vui vẻ.
• Tôn trọng bối cảnh: một số tranh vui thời ấy có những nét nay không còn phù hợp (như cười giọng nói, ngoại hình của người nhà quê). Hiểu chúng là hiểu một thời, không phải để lặp lại.

Góc nhìn hôm nay: báo Xuân vẫn còn

Tục làm báo Xuân vẫn sống đến hôm nay; nhiều toà soạn vẫn coi số Tết là ấn phẩm quan trọng nhất năm, có triển lãm, có giải thưởng riêng. Muốn xem báo Xuân xưa:

• Thư viện: Thư viện Quốc gia Việt Nam và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM lưu nhiều báo xưa; một phần đã được số hoá.
• Triển lãm: dịp Tết, các triển lãm báo Xuân thường trưng bày bìa báo xưa, trong đó có bìa Nam Phong số Tết 1918.
• Tự làm một "báo Xuân" gia đình: mỗi người góp một bài thơ vui, một tranh vẽ, một câu đố, một bản "nhìn lại năm cũ" của nhà mình. Gấp đôi tờ giấy to, có ngay một số báo Tết để cả nhà đọc chung — đúng tinh thần báo Xuân trăm năm trước.