Vaudeville (ở Mỹ) và music hall (ở Anh) là hai dạng sân khấu tạp kỹ thịnh hành từ giữa thế kỷ 19 đến khoảng thập niên 1930: mỗi buổi diễn là một chuỗi tiết mục rời — ca sĩ, người nhào lộn, ảo thuật, thú diễn, và rất nhiều tiết mục nói hài. Chính trên những sân khấu ấy, lối hài đôi "một người nghiêm, một người ngố", cấu trúc câu đùa ngắn dồn dập, và nghề sắp xếp thứ tự chương trình được mài giũa suốt mấy chục năm, trước khi theo nghệ sĩ sang phát thanh, điện ảnh và truyền hình. Nói hài phương Tây hiện đại phần lớn lớn lên từ cái nôi này.
Music hall: từ quán rượu đến nhà hát lớn
Ở London đầu thế kỷ 19, nhiều quán rượu có phòng phía sau để khách vừa ăn uống vừa nghe hát. Dần dần, những phòng ấy lớn lên thành nhà hát riêng. Mốc thường được nhắc là năm 1852, khi Charles Morton mở Canterbury Hall ở khu Lambeth, phía nam sông Thames; ông vì thế hay được gọi là "cha đẻ của music hall". Đến cuối thế kỷ, London và các thành phố công nghiệp Anh có hàng trăm music hall, phục vụ chủ yếu khán giả lao động.
Một nét riêng của music hall thời kỳ đầu là người chủ toạ (chairman): ngồi ở bàn sát sân khấu, cầm búa gỗ gõ để giới thiệu từng tiết mục và giữ trật tự, thường kèm vài câu đùa với khán giả. Vai này về sau trở thành hình ảnh đặc trưng khi người ta tái hiện music hall.
Những gương mặt music hall
- Dan Leno (1860–1904): nổi tiếng với các màn độc thoại đóng nhân vật đời thường, nói liến thoắng, và các vai "dame" trong kịch pantomime Giáng sinh.
- Marie Lloyd (1870–1922): ca sĩ hài được yêu mến bậc nhất, nổi tiếng với các ca khúc có lời hai nghĩa và lối nháy mắt với khán giả.
- Little Tich (1867–1928): diễn viên hài thấp bé, nổi tiếng với màn nhảy trên đôi giày dài quá khổ.
Đoàn kịch câm hài của Fred Karno là một "trường học" của nghề: hai chàng trai trẻ từng diễn trong đoàn khi đoàn lưu diễn ở Mỹ đầu thập niên 1910 sau này trở thành Charlie Chaplin và Stan Laurel. Chuyện của họ ở điện ảnh là một đề tài khác; ở đây chỉ cần biết rằng họ học nghề trên sân khấu tạp kỹ.
Vaudeville: tạp kỹ "sạch" cho cả gia đình
Ở Mỹ giữa thế kỷ 19, sân khấu tạp kỹ gắn với quán rượu và có tiếng là thô tục, không hợp với phụ nữ và trẻ em. Năm 1881, ông bầu Tony Pastor mở một chương trình tạp kỹ "sạch" ở nhà hát của mình trên phố 14 tại New York, cấm rượu và lời lẽ thô tục, nhằm thu hút khán giả gia đình. Mốc này thường được coi là khởi đầu của vaudeville theo nghĩa hẹp.
Sau đó, các ông bầu như B. F. Keith và Edward Albee xây dựng cả một hệ thống rạp nối nhau khắp nước Mỹ, gọi là "circuit". Nghệ sĩ ký hợp đồng diễn một tiết mục và đi vòng qua hàng chục thành phố, mỗi nơi một tuần. Nhờ đó, một tiết mục hài được diễn hàng trăm lần trước những khán giả khác nhau — cơ hội mài giũa từng câu đùa mà không môi trường nào khác có được.
Đỉnh cao của nghề là được diễn ở nhà hát Palace tại New York, mở cửa năm 1913. "Playing the Palace" — được diễn ở Palace — trở thành thành ngữ chỉ việc lên tới đỉnh sự nghiệp.
Nghệ thuật sắp xếp chương trình
Một buổi vaudeville có thể gồm tám đến mười tiết mục, và thứ tự của chúng không hề ngẫu nhiên. Các nhà quản lý rạp có những quy ước được truyền miệng trong nghề:
| Vị trí | Thường là | Lý do |
|---|---|---|
| Mở màn | Tiết mục không lời: nhào lộn, thú diễn, nhảy | Khán giả còn đang vào chỗ, ồn ào; tiết mục có lời sẽ bị mất |
| Thứ hai | Tiết mục nhẹ, thường là hát hoặc hài ngắn | Làm ấm khán phòng |
| Giữa chương trình | Hài kịch ngắn, tiết mục có tiếng | Giữ nhịp, tránh khán giả mệt |
| Áp chót ("next-to-closing") | Ngôi sao chính, thường là tiết mục hài hoặc ca sĩ lớn | Khán giả đã ấm nhất, chưa phải vội ra về |
| Cuối cùng | Tiết mục ngắn, thường không lời | Để khán giả ra về dần mà không ai bỏ lỡ ngôi sao |
Vị trí áp chót danh giá đến mức trở thành thước đo vị thế của một nghệ sĩ hài. Bài học này vẫn đúng cho mọi chương trình văn nghệ hôm nay: tiết mục hài mạnh nhất không nên đặt mở màn hay kết thúc, mà đặt ở chỗ khán giả sẵn sàng nhất.
Những gì nói hài học được từ tạp kỹ
Cặp đôi người nghiêm – người ngố
Vaudeville và music hall là nơi mô hình hài đôi được chuẩn hoá: một straight man (người nghiêm, nói lời bình thường, đặt câu hỏi) và một comic (người gây cười). Cặp George Burns và Gracie Allen là ví dụ tiêu biểu: từ những năm 1920, Burns đứng vai nghiêm, đặt câu hỏi, còn Allen trả lời bằng một thứ logic riêng ngớ ngẩn mà rất nhất quán. Đầu thập niên 1930, họ mang lối diễn này sang phát thanh, rồi truyền hình, trở thành một trong những cặp đôi hài thành công nhất nước Mỹ.
Mỗi tiết mục là một đơn vị trọn vẹn
Vì mỗi tiết mục chỉ có mười đến mười lăm phút và phải tự đứng được giữa những tiết mục khác hẳn, nghệ sĩ tạp kỹ học cách mở nhanh, chốt gọn, không cần khán giả biết gì trước. Đây chính là cấu trúc mà các tiết mục nói hài sau này kế thừa.
Lời lẽ được kiểm soát
Các hệ thống rạp lớn như của Keith đặt quy định nghiêm về lời lẽ: nhiều câu chuyện trong nghề kể rằng hậu trường dán bảng cấm những từ ngữ nhất định, và nghệ sĩ vi phạm có thể bị cắt hợp đồng. Mục đích là thương mại — giữ khán giả gia đình — nhưng hệ quả là nghệ sĩ phải tìm cái buồn cười trong sự khéo léo của lời và tình huống, thay vì trong sự thô tục.
Vì sao tạp kỹ tàn lụi
Từ cuối thập niên 1920, phim có tiếng ra đời, đài phát thanh phổ biến khắp các gia đình, và khán giả không cần ra rạp mới được nghe hài. Ở Mỹ, hệ thống rạp vaudeville lần lượt chuyển thành rạp chiếu phim; nhà hát Palace cũng chuyển sang chiếu phim vào đầu thập niên 1930. Ở Anh, music hall suy dần sau Thế chiến thứ nhất, chuyển hoá thành các chương trình "variety". Nhưng nghệ sĩ thì không mất đi: họ mang tiết mục, kỹ năng và cả khán giả của mình sang phát thanh, điện ảnh và truyền hình.
Góc nhìn hôm nay: bài học cho chương trình văn nghệ
Chương trình văn nghệ ở trường học, cơ quan, hội làng của Việt Nam vận hành rất giống một buổi tạp kỹ: nhiều tiết mục rời, thời lượng ngắn, khán giả đa dạng. Vài kinh nghiệm từ vaudeville dùng được ngay:
- Đừng mở màn bằng tiết mục nói hài. Khán giả còn ổn định chỗ ngồi; một tiết mục múa hay hát tập thể hợp hơn.
- Đặt tiết mục hài mạnh nhất ở áp chót, không phải cuối cùng.
- Hai tiết mục hài không đứng cạnh nhau — tiết mục sau sẽ bị so sánh và mất sức.
- Mỗi tiết mục tự đứng được: không trông vào việc khán giả đã xem tiết mục trước.
Muốn tìm hiểu thêm, Thư viện Quốc hội Mỹ (Library of Congress) có một bộ sưu tập tư liệu về vaudeville gồm áp phích, chương trình biểu diễn và bản ghi; ở Anh, các bảo tàng sân khấu lưu giữ nhiều tư liệu về music hall thời Victoria.
Câu hỏi thường gặp
Vaudeville là gì?
Vaudeville là sân khấu tạp kỹ của Mỹ, thịnh hành khoảng từ thập niên 1880 đến đầu thập niên 1930. Mỗi buổi diễn là chuỗi tiết mục rời như hát, nhào lộn, ảo thuật và nói hài, hướng tới khán giả gia đình với lời lẽ được kiểm soát.
Music hall khác vaudeville thế nào?
Music hall là dạng tạp kỹ của Anh, ra đời sớm hơn, lớn lên từ các phòng hát trong quán rượu giữa thế kỷ 19 và gắn với khán giả lao động. Vaudeville là dạng của Mỹ, phát triển thành hệ thống rạp liên hoàn khắp nước. Cả hai đều là cái nôi của nói hài phương Tây.
Vị trí "next-to-closing" trong vaudeville là gì?
Đó là vị trí áp chót trong chương trình, dành cho ngôi sao chính, thường là tiết mục hài. Lúc đó khán giả đã ấm nhất mà chưa phải vội ra về; tiết mục cuối cùng thì để khán giả ra về dần.
Vì sao vaudeville biến mất?
Từ cuối thập niên 1920, phim có tiếng và đài phát thanh khiến khán giả không cần ra rạp để xem hài. Nhiều rạp vaudeville chuyển thành rạp chiếu phim, còn nghệ sĩ mang tiết mục sang phát thanh, điện ảnh và truyền hình.
Những nghệ sĩ hài nào xuất thân từ sân khấu tạp kỹ?
Rất nhiều: Charlie Chaplin và Stan Laurel từng diễn trong đoàn của Fred Karno ở music hall Anh; George Burns và Gracie Allen nổi lên từ vaudeville trước khi sang phát thanh và truyền hình. Sân khấu tạp kỹ là nơi họ học nghề.
