Tấu hài bằng vè và thơ là lối nói hài có vần: câu ngắn bốn, năm chữ nối nhau bằng vần như vè dân gian, hoặc từng cặp sáu – tám như lục bát. Vần giúp khán giả nhớ, giúp người tấu giữ nhịp, nhưng quan trọng hơn cả, vần tạo ra một kỳ vọng âm thanh: nghe câu trước, tai người nghe đã chờ sẵn chữ vần ở câu sau. Miếng hài trong tấu vần sinh ra từ việc đáp ứng kỳ vọng ấy theo cách không ai ngờ — hoặc cố tình phá nó đúng lúc.
Vè: thể văn vần kể chuyện của dân gian
Vè là một thể loại văn vần dân gian Việt Nam, dùng để kể chuyện, thường là chuyện thời sự trong làng xã, chuyện con vật, chuyện đời thường, với giọng vui, có khi châm biếm. Câu vè thường ngắn — bốn hoặc năm chữ là phổ biến — và vần nối liền từ câu này sang câu khác, nên đọc lên có nhịp đều như tiếng gõ. Nhiều bài vè mở đầu bằng công thức quen thuộc "Nghe vẻ nghe ve, nghe vè…", như một lời rao gọi người nghe tụ lại.
Vì dễ thuộc, dễ ứng tác, vè là chất liệu tự nhiên cho tấu hài. Người tấu không cần một bài vè dài; chỉ cần vài đoạn vè đặt đúng chỗ là tiết mục đã có nhịp.
Lối nói ngược trong văn vần dân gian
Kho văn vần dân gian có cả một lối gây cười bằng cách nói ngược đời, tả những điều không thể xảy ra bằng giọng tỉnh bơ. Câu ca dao quen thuộc "Bao giờ cho đến tháng ba / Ếch cắn cổ rắn tha ra ngoài đồng" là ví dụ: thứ tự tự nhiên (rắn bắt ếch) bị đảo ngược, và người nghe bật cười vì cái nhịp lục bát êm ả chở một nội dung phi lý. Đây chính là cỗ máy "đảo ngược" mà người viết hài ở mọi thời đều dùng.
Vì sao vần tạo ra tiếng cười
Vần làm hai việc cho người viết hài:
- Dựng kỳ vọng miễn phí. Khi câu trước kết bằng chữ "nhà", tai người nghe chờ một chữ vần "a" ở câu sau. Người tấu không cần một câu dẫn dài; vần đã dẫn hộ.
- Cho phép một lối rẽ đặc biệt. Người tấu có thể chọn một chữ vần đúng nhưng nghĩa bất ngờ, hoặc cố tình bỏ vần ở câu chốt để khán giả "hụt chân".
Thêm vào đó, nhịp đều của vần ru người nghe vào một trạng thái thoải mái. Khi nhịp ấy bị phá — một câu dài bất thường, một chữ ngắt giữa chừng — sự phá vỡ trở nên rất rõ, và rõ thì dễ cười.
Năm kỹ thuật gây cười bằng vần
| Kỹ thuật | Cách làm | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Vần đúng, nghĩa lệch | Chữ vần khớp âm nhưng mang nghĩa không ai chờ | Khán giả cười vì "đúng mà sai" |
| Vần trật có chủ ý | Chuẩn bị vần rồi thay bằng chữ không vần nhưng đúng sự thật | Hụt chân, người tấu có thể giả vờ lúng túng |
| Vần gượng khoe ra | Ép một chữ vần thật vụng rồi tự nhận là vụng | Khán giả cười cùng người tấu |
| Lục bát gãy | Đang kể bằng lục bát êm ả thì cắt cụt một câu | Phá nhịp đột ngột |
| Gọi lại bằng vần | Một chữ vần đã dùng ở đầu bài trở lại ở câu chốt | Khép tiết mục, khán giả được thưởng vì đã nhớ |
Một đoạn vè mẫu (tự viết)
Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè đi chợ
Mẹ nhờ mua rau
Dặn mau về nhà.
Em ra đầu ngõ
Gặp chó nhà bên
Nó vẫy đuôi lên
Em quên mất chợ.
Ngồi vờ trò chuyện
Đến chuyện trưa trờ
Mẹ chờ ở cửa:
"Rau đâu, hả con?"
Em đáp ngon lành:
"Chó nhà bên bảo… nó quên!"
Phân tích từng chỗ
- Mở bằng công thức "Nghe vẻ nghe ve": báo cho khán giả biết đây là vè, mời họ vào nhịp.
- Vần lưng nối câu: ve – vè, chợ – nhờ, rau – mau, nhà – ra, ngõ – chó, bên – lên – quên, vờ – trờ – chờ, con – ngon. Chữ cuối câu trên vần với một chữ trong câu dưới, đúng lối vè.
- Gieo hạt: chữ "quên" ở câu thứ tám, khi đó chỉ là một chi tiết kể.
- Chốt bằng đổ lỗi phi lý: đứa trẻ không nhận mình quên mà đổ cho con chó, và còn khẳng định con chó "bảo" thế.
- Gọi lại: chữ "quên" trở lại đúng ở cuối, khép vần với "bên" — một chữ vần đã có từ đầu.
- Câu chốt dài hơn hẳn: sau một chuỗi câu bốn chữ, câu cuối kéo dài ra, phá nhịp, kèm một nhịp dừng trước chữ cuối.
Lục bát gãy: phá nhịp quen thuộc nhất
Lục bát là thể thơ người Việt thuộc nhịp nhất: câu sáu chữ, câu tám chữ, chữ thứ sáu câu sáu vần với chữ thứ sáu câu tám. Vì quá quen, chỉ cần một câu lục bát bị cắt cụt là khán giả cảm nhận ngay. Ví dụ tự viết:
Đêm qua quyết chí ôn thi
Đèn khuya sách mở, bút ghi chép đầy
Đồng hồ điểm đúng mười giây
Em… ngủ.
Ba câu đầu đúng luật (thi – ghi, đầy – giây), dựng một hình ảnh học trò chăm chỉ. Khán giả chờ một câu tám chữ trọn vẹn để khép chuyện. Câu cuối chỉ có hai chữ, và nội dung đảo ngược hoàn toàn: chỉ mười giây quyết chí. Người tấu đọc ba câu đầu bằng giọng trang trọng, dừng thật lâu sau "Em…", rồi nói chữ "ngủ" thật nhỏ.
Những lỗi hay gặp khi tấu bằng vần
- Vần đều đều suốt tiết mục: sau hai phút, nhịp vần ru khán giả ngủ. Nên xen vần với lời nói thường, dùng vần cho phần dẫn nhập và câu chốt.
- Hy sinh nghĩa cho vần: ép câu cho có vần đến mức không ai hiểu đang nói gì. Vần gượng chỉ vui khi người tấu cố tình khoe nó ra.
- Đọc nhanh để kịp nhịp: khán giả không kịp nghe chữ chốt. Câu chốt cần một nhịp dừng, kể cả khi phá vần.
- Dùng giọng vùng miền làm "hiệu ứng" cho vần: cố tình đọc trại một giọng địa phương cho khớp vần. Đây là lối dễ dãi và dễ làm tổn thương người nghe.
Cách viết một đoạn tấu vần
- Viết câu chuyện bằng văn xuôi trước: chuyện gì xảy ra, chốt ở đâu.
- Chọn câu chốt và chữ chốt: chữ chốt nên là một từ cụ thể, có thể gieo từ đầu.
- Vần hoá từ dưới lên: viết câu chốt trước, rồi viết ngược lên các câu dẫn sao cho vần đưa tới câu chốt.
- Đọc to, gõ nhịp: gõ tay lên bàn theo từng chữ; chỗ nào vấp là chỗ cần sửa.
- Thử với người nghe: xem họ có đoán trước được chữ chốt không. Đoán trước được thì đổi chữ.
Góc nhìn hôm nay: vần trên sân khấu và trong lớp học
Lối nói vần không chỉ có ở tấu. Hề chèo có lối nói vè, nói lối; văn thơ trào phúng từ Tú Xương đến Tú Mỡ dùng vần làm vũ khí; và ngày nay, bài tập "kể chuyện bằng vè" là hoạt động khởi động rất được ưa chuộng ở các lớp kỹ năng, câu lạc bộ văn học. Người muốn tìm hiểu vè dân gian có thể đọc các tuyển tập văn học dân gian Việt Nam, nơi vè được xếp thành một thể loại riêng bên cạnh ca dao, tục ngữ và câu đố.
Câu hỏi thường gặp
Vè là gì?
Vè là thể loại văn vần dân gian Việt Nam dùng để kể chuyện, thường là chuyện thời sự làng xã, chuyện con vật hay đời thường, với giọng vui, có khi châm biếm. Câu vè thường ngắn bốn, năm chữ, vần nối liền từ câu này sang câu khác.
Vì sao tấu hài hay dùng vần?
Vần tạo ra kỳ vọng âm thanh: nghe câu trước, khán giả đã chờ chữ vần ở câu sau. Người tấu dùng kỳ vọng ấy để dẫn dắt, rồi đáp ứng theo cách bất ngờ hoặc cố tình phá vần ở câu chốt. Vần cũng giúp người tấu nhớ lời và giữ nhịp.
Lục bát gãy là gì?
Đó là kỹ thuật đang kể bằng lục bát đúng luật thì bất ngờ cắt cụt một câu, thường câu tám chữ chỉ còn một hai chữ. Vì người Việt rất quen nhịp lục bát, sự phá nhịp đột ngột tạo ra tiếng cười rõ ràng.
Làm sao viết một đoạn tấu bằng vè?
Hãy viết câu chuyện bằng văn xuôi trước, chọn câu chốt, rồi vần hoá ngược từ câu chốt lên. Sau đó đọc to, gõ nhịp để tìm chỗ vấp, và thử với người nghe xem họ có đoán trước được chữ chốt không.
Nên dùng vần suốt cả tiết mục tấu không?
Không nên. Vần đều đều quá lâu sẽ ru khán giả vào trạng thái buồn ngủ. Nên xen vần với lời nói thường, dùng vần cho đoạn mở, những khúc cần nhịp và câu chốt.
