Phép chơi chữ có bốn nhóm tác dụng chính: tạo sắc thái dí dỏm, hài hước; châm biếm, đả kích; làm lời văn hàm súc, gợi suy ngẫm hoặc bộc lộ cảm xúc; và làm câu nói dễ nhớ, dễ truyền. Khi phân tích trong bài văn, cần đi đủ ba bước: chỉ ra từ ngữ được dùng để chơi chữ, gọi tên lối chơi chữ và giải thích hai lớp nghĩa, rồi nêu tác dụng cụ thể trong văn bản đó — không chỉ chép câu "tạo sắc thái dí dỏm, hài hước".
Bài này đưa ra khung phân tích ba bước, hai bài phân tích mẫu (một ví dụ không nhằm gây cười, một ví dụ tục ngữ), bảng từ ngữ diễn đạt tác dụng, và những lỗi làm bài hay bị trừ điểm.
Bốn nhóm tác dụng của phép chơi chữ
| Nhóm tác dụng | Thường gặp ở đâu | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Dí dỏm, hài hước | Ca dao vui, câu đố, lời nói hằng ngày | Nội dung đời thường, người đọc bật cười khi nhận ra nghĩa thứ hai |
| Châm biếm, đả kích | Thơ trào phúng, ca dao phê phán | Nghĩa thứ hai là lời chê một thói xấu, một hạng người |
| Hàm súc, gợi cảm xúc, suy ngẫm | Thơ trữ tình, Truyện Kiều, thơ Đường luật | Hai lớp nghĩa cùng dẫn về một tâm trạng, không có tiếng cười |
| Dễ nhớ, dễ truyền | Tục ngữ, khẩu hiệu, tên gọi | Câu ngắn, có nhịp, người ta thuộc mà không cần cố |
Một văn bản có thể mang nhiều nhóm cùng lúc. Nhiệm vụ của người phân tích là chỉ ra nhóm nào nổi bật nhất trong văn bản đang xét, kèm lý do.
Khung phân tích ba bước
- Nhận diện. Chép lại từ ngữ được dùng để chơi chữ (đặt trong ngoặc kép). Chỉ ra vị trí: câu nào, dòng nào.
- Gọi tên và giải nghĩa. Thuộc lối nào (đồng âm, gần âm, điệp âm, nói lái, trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa). Nêu rõ nghĩa thứ nhất và nghĩa thứ hai. Đây là bước quan trọng nhất; thiếu bước này, phần tác dụng không có chỗ dựa.
- Nêu tác dụng gắn với văn bản. Tác dụng chung (dí dỏm, châm biếm…) cộng với tác dụng riêng: nó giúp thể hiện điều gì về nhân vật, về tâm trạng tác giả, về chủ đề.
Một mẹo kiểm tra: đọc lại đoạn tác dụng của mình và tự hỏi "câu này có thể dán vào bất kỳ ví dụ nào khác không?". Nếu có, đoạn văn còn chung chung, cần thêm chi tiết của chính văn bản.
Bài mẫu một: "Qua Đèo Ngang" — chơi chữ không để cười
Bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan có hai câu luận:
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
Nhận diện. Hai từ được dùng để chơi chữ là "quốc quốc" và "gia gia".
Gọi tên và giải nghĩa. Đây là chơi chữ đồng âm, xuyên qua hai lớp từ:
- "Quốc quốc" là tiếng kêu của chim cuốc (chim quốc), đồng thời "quốc" trong Hán Việt là nước (quốc gia). Tương truyền chim cuốc là hồn vua Thục mất nước, kêu thương không dứt — một truyền thuyết quen thuộc trong văn chương cổ.
- "Gia gia" gợi tiếng chim đa đa, đồng thời "gia" trong Hán Việt là nhà.
- Như vậy "nhớ nước" ứng với "quốc", "thương nhà" ứng với "gia". Mỗi câu thơ nói cùng một ý hai lần: một lần bằng chữ thường, một lần bằng tiếng chim.
Tác dụng. Phép chơi chữ ở đây không nhằm gây cười. Nó làm cho nỗi nhớ nước thương nhà của nhà thơ lan ra cả cảnh vật: tiếng chim trên đèo cũng như đang nói thay lòng người. Hai lớp nghĩa chồng lên nhau làm câu thơ hàm súc: người đọc nghe tiếng chim, rồi chợt hiểu đó là tiếng lòng. Cách chơi chữ này còn cho thấy vốn Hán học và sự tinh tế của tác giả, hợp với giọng thơ trang nhã, buồn mà kín đáo của toàn bài.
Đoạn văn mẫu: "Ở hai câu luận, Bà Huyện Thanh Quan dùng lối chơi chữ đồng âm qua hai từ 'quốc quốc' và 'gia gia'. Đó vừa là tiếng kêu của chim cuốc, chim đa đa trên đèo, vừa là 'quốc' (nước) và 'gia' (nhà) trong Hán Việt. Nhờ vậy, nỗi 'nhớ nước', 'thương nhà' của nhà thơ không chỉ được nói ra mà còn vang lên trong tiếng chim, khiến cảnh vật như cùng mang tâm trạng với con người. Phép chơi chữ không gây cười mà làm lời thơ hàm súc, thấm một nỗi buồn sâu lắng, đồng thời cho thấy vốn chữ nghĩa uyên bác của tác giả."
Bài mẫu hai: "Bánh ít đi, bánh quy lại"
Nhận diện. Câu tục ngữ có hai từ được chơi chữ: "ít" và "quy".
Gọi tên và giải nghĩa. Chơi chữ đồng âm:
- "Bánh ít" là tên một loại bánh dân gian; "ít" cũng có nghĩa là không nhiều.
- "Bánh quy" là tên một loại bánh; "quy" trong Hán Việt có nghĩa là trở về.
- Đọc theo nghĩa thứ hai, câu tục ngữ thành: đưa đi một chút ("ít đi"), nhận về lại ("quy lại").
Tác dụng. Câu tục ngữ nói đạo lý "có đi có lại" trong quan hệ giữa người với người bằng hình ảnh hai món bánh rất đời thường. Lời khuyên nhờ vậy nhẹ nhàng, không giáo huấn; người nghe mỉm cười vì sự khéo chữ, rồi mới thấm ý. Câu ngắn, cân đối hai vế (bánh ít đi / bánh quy lại), nên dễ nhớ và dễ truyền miệng — đúng tính chất của tục ngữ.
Bảng từ ngữ diễn đạt tác dụng
Khi viết, có thể chọn cách diễn đạt sát với từng nhóm tác dụng thay vì lặp mãi "dí dỏm, hài hước":
| Nhóm | Cách diễn đạt gợi ý |
|---|---|
| Hài hước | tạo tiếng cười nhẹ nhàng; gây bất ngờ thú vị; làm câu chuyện thêm duyên; khiến người đọc bật cười khi nhận ra nghĩa thứ hai |
| Châm biếm | vạch trần một cách kín đáo; mỉa mai thói…; phê phán mà không cần nói thẳng; tiếng cười có gai |
| Trữ tình, suy ngẫm | làm lời thơ hàm súc; để cảnh vật cùng mang tâm trạng; gợi nỗi buồn kín đáo; gợi suy ngẫm về… |
| Dễ nhớ | tạo nhịp điệu; cân đối, dễ thuộc; lời khuyên được nói nhẹ nhàng mà thấm |
| Về tác giả | cho thấy vốn chữ nghĩa phong phú; thể hiện sự thông minh, hóm hỉnh; cho thấy cách nhìn tinh tế |
Những lỗi làm bài hay bị trừ điểm
- Chỉ gọi tên, không giải nghĩa. Viết "câu thơ dùng phép chơi chữ đồng âm" rồi dừng. Người chấm cần thấy em hiểu hai nghĩa là gì.
- Tác dụng "dán đâu cũng được". Chỉ viết "tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, làm câu văn hấp dẫn" cho mọi ví dụ — kể cả những câu buồn như ví dụ Đèo Ngang.
- Nhầm lối chơi chữ. Gọi đồng âm là gần âm, gọi phép đối là chơi chữ trái nghĩa. Xem lại định nghĩa ở các bài riêng trong danh mục.
- Nhầm với biện pháp khác. Coi ẩn dụ, hoán dụ là chơi chữ. Dấu hiệu chơi chữ: âm hoặc nghĩa của chính từ ngữ bị khai thác.
- Bịa nghĩa. Gán cho từ một nghĩa thứ hai không có thật để bài văn "sâu" hơn. Không chắc thì tra từ điển.
- Dài mà rỗng. Ba trang ca ngợi tài năng tác giả nhưng không phân tích chữ nào.
Dạng đề thường gặp và cách trả lời ngắn
| Dạng đề | Cần có trong câu trả lời |
|---|---|
| Chỉ ra phép chơi chữ trong câu | Từ ngữ + lối chơi chữ + hai nghĩa |
| Nêu tác dụng của phép chơi chữ | Tác dụng chung + tác dụng riêng gắn với nội dung |
| Viết đoạn văn phân tích | Câu chủ đề + ba bước + câu kết nêu giá trị |
| Đặt câu có dùng phép chơi chữ | Câu tự đặt + chú thích từ nào chơi chữ, theo lối nào |
Góc nhìn hôm nay: luyện phân tích từ nguồn thật
Cách luyện hiệu quả nhất là lấy chính các ví dụ trong sách Ngữ văn, viết đoạn phân tích ba bước cho từng ví dụ, rồi đổi bài với bạn để chấm chéo theo câu hỏi "đoạn này có dán được sang ví dụ khác không?". Có thể đọc thêm 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt của Đinh Trọng Lạc để nắm thuật ngữ, và đọc toàn bài "Qua Đèo Ngang" để thấy hai câu luận nằm thế nào trong mạch cảm xúc cả bài. Với các ví dụ cụ thể của từng lối, xem các bài về đồng âm, gần âm, điệp âm, trái nghĩa – đồng nghĩa trong cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Tác dụng của phép chơi chữ là gì?
Phép chơi chữ tạo sắc thái dí dỏm, hài hước; dùng để châm biếm, đả kích; làm lời văn hàm súc, gợi cảm xúc, suy ngẫm; và làm câu nói dễ nhớ, dễ truyền. Khi phân tích phải nêu tác dụng cụ thể trong văn bản đang xét.
Phân tích phép chơi chữ gồm những bước nào?
Ba bước: nhận diện từ ngữ được dùng để chơi chữ; gọi tên lối chơi chữ và giải thích hai lớp nghĩa; nêu tác dụng chung và tác dụng riêng gắn với nội dung văn bản.
Phép chơi chữ trong "Qua Đèo Ngang" có tác dụng gì?
"Quốc quốc", "gia gia" vừa là tiếng chim cuốc, chim đa đa, vừa là "nước", "nhà" trong Hán Việt. Phép chơi chữ không gây cười mà làm nỗi nhớ nước thương nhà vang lên trong tiếng chim, khiến lời thơ hàm súc, buồn sâu lắng.
"Bánh ít đi, bánh quy lại" chơi chữ thế nào?
Đây là chơi chữ đồng âm: "ít" vừa là tên bánh vừa là không nhiều, "quy" vừa là tên bánh vừa là trở về trong Hán Việt. Câu tục ngữ nói đạo lý có đi có lại bằng hình ảnh đời thường, nhẹ nhàng và dễ nhớ.
Có phải chơi chữ nào cũng để gây cười không?
Không. Nhiều phép chơi chữ trong thơ trữ tình dùng để bộc lộ cảm xúc, làm lời thơ hàm súc. Ghi "tạo sắc thái hài hước" cho những câu như vậy là lỗi hay bị trừ điểm.
