Pun là lối chơi chữ của tiếng Anh dựa trên từ đồng âm hoặc một từ có hai nghĩa, tương đương chơi chữ đồng âm, gần âm của tiếng Việt. Người Anh mê pun vì tiếng Anh có rất nhiều cặp từ phát âm giống nhau mà viết khác nhau (do chính tả cố định từ lâu trong khi cách phát âm thay đổi, cộng với kho từ vay mượn khổng lồ), và vì pun đã ăn sâu vào văn hoá từ Shakespeare, Lewis Carroll tới tiêu đề báo lá cải và câu đùa trong pháo giấy Giáng sinh. Phản ứng quen thuộc khi nghe một câu pun lại là… tiếng rên "ồ không", và chính tiếng rên đó là một phần của niềm vui.
Bài này giải thích pun là gì, vì sao tiếng Anh màu mỡ cho pun, đi qua những pun nổi tiếng trong văn học và báo chí, rồi so sánh với chơi chữ tiếng Việt.
Pun là gì
Trong tiếng Anh, pun (thuật ngữ học thuật là paronomasia) là cách dùng một từ hoặc một cụm có hai nghĩa, hoặc dùng những từ phát âm giống nhau, để tạo hiệu quả hài hước hay tu từ. Lai lịch của chính chữ "pun" chưa rõ; nó xuất hiện trong tiếng Anh khoảng thế kỷ 17.
Có thể chia pun thành mấy kiểu chính:
| Kiểu pun | Cơ chế | Ví dụ | Tương đương tiếng Việt |
|---|---|---|---|
| Homophonic (đồng âm khác chữ) | Hai từ đọc giống nhau, viết khác nhau | taught us / tortoise (Lewis Carroll) | Gần với đồng âm, gần âm |
| Homographic (một chữ, hai nghĩa) | Cùng một từ, hai nghĩa | "lost interest": mất hứng thú / mất tiền lãi | Đồng âm, đa nghĩa |
| Gần âm | Hai từ gần giống nhau | "reeling and writhing" thay "reading and writing" | Nói trại âm |
Câu đùa kinh điển: "I used to be a banker, but I lost interest." ("Tôi từng làm ngân hàng, nhưng rồi mất hứng.") Chữ interest vừa là sự hứng thú, vừa là tiền lãi — đúng thứ một nhân viên ngân hàng làm việc cùng.
Vì sao tiếng Anh màu mỡ cho pun
Chính tả cố định, phát âm thay đổi
Chính tả tiếng Anh phần lớn được định hình trước và trong thời kỳ mà các nhà ngôn ngữ học gọi là "Great Vowel Shift" (khoảng thế kỷ 15 đến 17), khi cách phát âm các nguyên âm dài thay đổi mạnh. Chữ viết giữ dáng cũ, giọng nói đi tiếp, nên nhiều từ vốn khác âm đã trở nên đọc giống nhau: knight và night, meet và meat, flour và flower.
Kho từ vay mượn khổng lồ
Tiếng Anh vay từ tiếng Pháp (sau năm 1066), tiếng Latinh, tiếng Bắc Âu cổ và nhiều ngôn ngữ khác. Mỗi đợt vay mang thêm những từ có thể trùng âm với từ sẵn có. Kết quả là một kho đồng âm rất lớn.
Nhiều từ ngắn, một âm tiết
Những từ thông dụng nhất của tiếng Anh thường ngắn, một âm tiết: bear, bark, son, sun, right, write. Từ càng ngắn, khả năng trùng âm càng cao — điều này người Việt rất hiểu, vì tiếng Việt cũng giàu đồng âm nhờ từ đơn tiết.
Pun trong văn học Anh
Shakespeare: chơi chữ cả lúc sắp chết
Kịch Shakespeare dày đặc pun, cả trong hài kịch lẫn bi kịch. Hai ví dụ hay được dẫn:
- Trong Romeo và Juliet, Mercutio bị đâm trọng thương mà vẫn nói: "Ask for me tomorrow, and you shall find me a grave man." Chữ grave vừa là "nghiêm trang", vừa là "nấm mồ". Câu đùa trên bờ cái chết làm cảnh kịch vừa buồn cười vừa đau.
- Trong Hamlet, câu nói đầu tiên của Hamlet là một pun gần âm: "A little more than kin, and less than kind" (kin – họ hàng, kind – tử tế, đồng loại). Ngay sau đó, khi vua hỏi sao mây mù còn phủ trên chàng, Hamlet đáp "I am too much in the sun" — sun (mặt trời) đọc như son (con trai), chàng đang bị gọi "con" quá nhiều.
Ở Shakespeare, pun không chỉ để cười: nó cho thấy nhân vật thông minh, cay đắng, hoặc đang giấu điều muốn nói sau một lớp chữ.
Lewis Carroll: pun để đánh đổ trật tự
Trong Alice ở xứ sở thần tiên (1865), Rùa Giả kể về thầy giáo của mình: "We called him Tortoise because he taught us." — taught us đọc gần như tortoise. Các môn học của nó là Reeling and Writhing (quay cuồng và quằn quại), nhại Reading and Writing (đọc và viết). Pun của Carroll làm thế giới trường lớp quen thuộc trở nên ngớ ngẩn, đúng tinh thần của cả cuốn sách.
Oscar Wilde: pun ngay trong tên vở
Vở hài kịch The Importance of Being Earnest (1895) chơi chữ ngay ở tên: Earnest là "nghiêm túc, đứng đắn", còn Ernest là một tên người. Cả vở xoay quanh một nhân vật mang tên giả "Ernest" và một cô gái chỉ muốn lấy người tên Ernest. Bài hài kịch theo tác giả (Wilde và những người khác) thuộc phạm vi wiki kichvui; ở đây chỉ dừng ở pun trong tên vở.
Pun trong đời sống: báo lá cải, pháo giấy và "dad joke"
- Tiêu đề báo. Báo lá cải Anh nổi tiếng với tiêu đề chơi chữ. Một ví dụ hay được nhắc là tiêu đề của tờ The Sun năm 2000 sau khi đội Inverness Caledonian Thistle thắng Celtic ở cúp Scotland: "Super Caley Go Ballistic, Celtic Are Atrocious", nhại tên bài hát "Supercalifragilisticexpialidocious" trong phim Mary Poppins.
- Pháo giấy Giáng sinh. Ở Anh, trên bàn tiệc Giáng sinh có "Christmas cracker": hai người kéo hai đầu, ống giấy nổ tách, rơi ra một chiếc mũ giấy, một món quà nhỏ và một mẩu giấy ghi câu đùa — thường là pun dở có chủ ý. Cả bàn đọc lên rồi cùng rên.
- "Dad joke". Chữ này chỉ những câu đùa chơi chữ nhạt, kiểu các ông bố hay kể làm con cái lắc đầu. Cái nhạt là một phần của duyên: người kể biết nó dở, người nghe biết người kể biết.
- Thi pun. Ở Austin (Texas, Mỹ) có cuộc thi pun thường niên mang tên nhà văn O. Henry, tổ chức từ cuối thập niên 1970, nơi người dự thi ứng khẩu pun theo chủ đề.
Tiếng rên: vì sao người ta "ghét" pun mà vẫn nói
Tiếng Anh có hẳn một phản ứng quen cho pun: groan, tiếng rên, kèm cái lắc đầu. Một câu chê pun rất hay được trích, thường được gán cho nhà phê bình thế kỷ 18 John Dennis: người làm được một câu pun tồi tệ như thế thì cũng chẳng ngại móc túi người khác. Lời gán này phổ biến nhưng nguồn chính xác vẫn được bàn.
Vì sao pun bị "rên"? Có thể vì pun làm người nghe nhận ra mình vừa bị lừa bằng âm thanh: câu chuyện tưởng đi một hướng, hoá ra chỉ là cái cớ cho một chữ. Tiếng rên vừa là phản đối vừa là thừa nhận "được rồi, công nhận khéo". Với pun, rên là một kiểu vỗ tay.
Pun và chơi chữ tiếng Việt: giống và khác
| Pun tiếng Anh | Chơi chữ tiếng Việt | |
|---|---|---|
| Chất liệu chính | Đồng âm khác chữ, đa nghĩa | Đồng âm, gần âm (nhất là đổi thanh), nói lái |
| Vai trò của thanh điệu | Không có | Rất lớn: đổi một dấu là ra từ khác |
| Đảo âm | Spoonerism, thường là lỡ lời | Nói lái, thường là cố ý |
| Phản ứng quen | Rên, lắc đầu | Cười, "à", hoặc lái lại một câu |
| Nơi phổ biến | Tiêu đề báo, quảng cáo, câu đùa gia đình | Ca dao, tục ngữ, câu đố, tên quán, thơ trào phúng |
Một câu dí dỏm thường được gán cho Groucho Marx — "Time flies like an arrow; fruit flies like a banana" — minh hoạ rõ cái khó của pun khi dịch: vế đầu là "thời gian bay như mũi tên", vế sau lại là "ruồi giấm thích chuối" (fruit flies là ruồi giấm, like thành động từ "thích"). Lời gán cho Groucho Marx chưa có bằng chứng, nhưng câu này được giới ngôn ngữ học dẫn nhiều khi bàn về câu đa nghĩa. Dịch sang tiếng Việt gần như không thể giữ được cả hai tầng; chuyện dịch chơi chữ có hẳn một wiki riêng trong hệ (biendich).
Góc nhìn hôm nay: học tiếng Anh qua pun
Với người học tiếng Anh, pun là bài kiểm tra tốt: hiểu được pun nghĩa là đã nắm cả âm lẫn nghĩa của từ. Một vài cách làm tiếp:
- Đọc Alice ở xứ sở thần tiên bản tiếng Anh, chương về Rùa Giả, và tự giải từng pun.
- Đọc hai cảnh đã dẫn trong Hamlet và Romeo và Juliet, so với bản dịch tiếng Việt để xem người dịch đã xử lý ra sao.
- Sưu tầm tiêu đề báo tiếng Anh có chơi chữ, ghi lại hai nghĩa của từ được chơi.
- Thử viết một câu pun tiếng Anh từ một cặp đồng âm bạn biết (flour/flower, knight/night). Viết được rồi sẽ thấy vì sao người Anh vừa rên vừa mê.
Câu hỏi thường gặp
Pun là gì?
Pun là lối chơi chữ trong tiếng Anh dùng một từ có hai nghĩa hoặc những từ phát âm giống nhau để tạo hiệu quả hài hước. Ví dụ "I used to be a banker, but I lost interest": interest vừa là hứng thú vừa là tiền lãi.
Vì sao tiếng Anh có nhiều pun?
Vì chính tả tiếng Anh cố định từ lâu trong khi phát âm thay đổi, khiến nhiều từ khác chữ đọc giống nhau; tiếng Anh vay mượn rất nhiều từ; và có nhiều từ ngắn một âm tiết. Pun cũng gắn với văn hoá từ Shakespeare tới báo chí.
Pun nổi tiếng trong Shakespeare là câu nào?
Mercutio trong Romeo và Juliet, khi bị đâm trọng thương, nói "you shall find me a grave man": grave vừa là nghiêm trang vừa là nấm mồ. Hamlet mở màn bằng "A little more than kin, and less than kind" và "I am too much in the sun" (sun – son).
Vì sao người Anh rên khi nghe pun?
Tiếng rên là phản ứng quen thuộc với pun, vừa như phản đối vì bị "lừa" bằng âm thanh, vừa như thừa nhận câu chơi chữ khéo. Với nhiều người, rên chính là một cách khen.
Pun khác chơi chữ tiếng Việt thế nào?
Cả hai đều dựa trên đồng âm và đa nghĩa. Tiếng Việt có thêm thanh điệu nên gần âm bằng cách đổi dấu rất phổ biến, và có nói lái là lối đảo âm cố ý. Tiếng Anh không có thanh điệu, lối đảo âm spoonerism thường là lỡ lời.
