Manzai (漫才) là lối nói hài hai người của Nhật Bản, trong đó một người đóng vai boke — người ngớ ngẩn, hiểu sai, nói những điều phi lý — và người kia đóng vai tsukkomi — người tỉnh táo, bắt bẻ ngay lập tức, thường kèm một cú vỗ nhẹ tượng trưng. Hai người đứng trước một chiếc micro chung, nói nhanh, đối đáp dồn dập, và tiếng cười đến từ nhịp "nói sai — bị bắt bẻ" lặp đi lặp lại với cường độ tăng dần. Manzai hiện đại hình thành ở Osaka đầu thế kỷ 20 và là một trong những dạng hài được xem nhiều nhất ở Nhật Bản ngày nay.
Boke và tsukkomi: hai chữ, một cỗ máy
Hai thuật ngữ này có nghĩa gốc khá rõ:
- Boke (ボケ) bắt nguồn từ động từ bokeru, nghĩa là lú lẫn, ngớ ngẩn. Boke là người nói sai, hiểu lệch, đẩy câu chuyện đi lạc.
- Tsukkomi (ツッコミ) bắt nguồn từ tsukkomu, nghĩa là chọc vào, xen vào, vặn lại. Tsukkomi chỉ ra cái sai của boke, thường bằng một câu ngắn, gắt, kèm động tác vỗ vào vai, ngực hay đầu bạn diễn.
Điểm khác biệt lớn của manzai so với nhiều lối hài đôi khác: câu bắt bẻ của tsukkomi không chỉ để đưa câu chuyện đi tiếp, mà chính nó là một nửa miếng hài. Khán giả cười hai lần: lần một khi boke nói điều ngớ ngẩn, lần hai — thường to hơn — khi tsukkomi gọi tên cái ngớ ngẩn ấy bằng một câu thật đúng, thật gọn. Một tsukkomi giỏi giống người phát ngôn của khán giả: nói ra đúng điều cả khán phòng đang nghĩ, nhưng sắc hơn.
Cú vỗ và chiếc quạt giấy
Động tác vỗ của tsukkomi là tượng trưng: một cú chạm mu bàn tay vào ngực bạn diễn, hoặc vỗ nhẹ lên đầu. Một số nghệ sĩ dùng harisen — chiếc quạt giấy gấp nếp, khi đập kêu "bốp" rất to mà gần như không đau. Đây là ước lệ sân khấu, giống cây gậy của hề chèo; khán giả hiểu đó là dấu chấm câu cho miếng hài chứ không phải đánh nhau thật.
Từ lời chúc Tết đến sân khấu Osaka
Chữ "manzai" vốn được viết là 萬歳 (vạn tuế), chỉ những đôi nghệ nhân đi từng nhà vào dịp đầu năm, một người chính (thường gọi tayū) đọc lời chúc phúc, một người phụ (saizō) đệm trống nhỏ và chêm lời trêu chọc. Truyền thống này có nhiều dòng theo vùng, như Mikawa manzai hay Owari manzai, và cấu trúc "một người chính, một người phụ chêm vào" được xem là mầm mống của manzai hiện đại.
Bước ngoặt đến vào đầu thế kỷ 20 ở Osaka. Công ty giải trí Yoshimoto Kōgyō đưa lối nói hài đôi vào các nhà hát, và cặp Yokoyama Entatsu – Hanabishi Achako thường được ghi nhận là người mở ra lối shabekuri manzai ("manzai nói chuyện") vào khoảng đầu thập niên 1930: mặc âu phục thay vì trang phục truyền thống, bỏ nhạc cụ, chỉ đứng nói về chuyện thường ngày. Tiết mục nổi tiếng của họ xoay quanh một trận bóng chày giữa hai trường đại học. Khoảng thời gian này, cách viết mới 漫才 (chữ "mạn" của mạn đàm, tản mạn) được dùng thay cho 萬歳, đánh dấu manzai đã thành một thể loại sân khấu riêng.
Giọng Kansai và nhịp nói
Manzai gắn bó với phương ngữ Kansai (vùng Osaka, Kyoto, Kobe). Nhiều câu tsukkomi kinh điển dùng chính lối nói ấy, như "Nande ya nen!" — đại ý "Sao lại thế được!". Người Nhật thường coi giọng Kansai là giọng nói nhanh, thẳng, giàu nhịp điệu, rất hợp với đối đáp dồn dập. Đây là một ví dụ đẹp về việc một lối nói vùng miền trở thành tài sản của cả một nghệ thuật — người Osaka tự hào về nó, chứ không phải bị đem ra làm trò cười.
Ngày nay có nhiều cặp manzai nói giọng chuẩn Tokyo hoặc giọng quê mình, nhưng nhịp "nói nhanh — bắt nhanh" vẫn giữ nguyên.
Cấu trúc một tiết mục manzai
| Phần | Thuật ngữ | Việc chính |
|---|---|---|
| Ra sân khấu | — | Hai người chạy ra, đứng hai bên một micro chung, giới thiệu tên cặp |
| Mở | Tsukami (つかみ, "nắm lấy") | Miếng đầu tiên để nắm khán giả, thường rất ngắn |
| Thân | Neta (ネタ, "chất liệu") | Boke đề xuất một tình huống ("thử đóng vai nhân viên bán hàng nhé"), rồi liên tục làm sai; tsukkomi liên tục bắt |
| Kết | Ochi (落ち, "rơi") | Miếng cuối; tsukkomi chốt bằng câu kiểu "Mō ee wa!" ("Đủ rồi đấy!"), hai người cúi chào và rời sân khấu |
Chiếc micro đứng ở giữa có biệt danh riêng trong giới manzai: sanpachi maiku ("micro ba-tám"), thường được giải thích là theo tên một mẫu micro cũ từng dùng phổ biến trên sân khấu. Việc hai người cùng chụm vào một micro buộc họ đứng gần nhau, và khoảng cách gần ấy làm các cú vỗ, cú nhìn nhau trở nên rõ ràng hơn.
Manzai khác konto thế nào
Ở Nhật còn một lối hài khác gọi là konto (コント, từ chữ "conte" tiếng Pháp), gần với tiểu phẩm: có đạo cụ, phục trang, người diễn nhập vai hẳn vào nhân vật. Manzai thì hai người luôn là chính họ, đứng trước micro và kể hoặc diễn thử một tình huống, có thể bước ra khỏi vai bất cứ lúc nào để bắt bẻ nhau. Ranh giới giữa "đang diễn" và "đang là mình" trong manzai lỏng hơn, và chính sự lỏng ấy sinh ra nhiều miếng hài.
Thử viết theo nhịp boke – tsukkomi (đoạn mẫu tự viết)
A (tsukkomi): Hôm nay mình tập làm hướng dẫn viên du lịch nhé. Cậu đóng hướng dẫn viên.
B (boke): Được. Kính chào quý khách! Bên tay trái quý khách là… tay trái của quý khách.
A: Ai cần biết cái đó! Giới thiệu cảnh vật đi!
B: Bên tay phải quý khách là một cái cây rất cao. Cây này đã ở đây… từ lúc nó mọc.
A: Cây nào chẳng thế!
B: Phía trước chúng ta là ngọn núi nổi tiếng nhất vùng. Nổi tiếng vì… nó to.
A: Cậu chuẩn bị bài kiểu gì vậy!
B: Tôi chuẩn bị kỹ lắm. Đây, cuối chuyến đi quý khách sẽ được về nhà.
A: Thế thì ở nhà luôn cho xong! — Thôi, đủ rồi đấy. Cảm ơn quý vị!
Để ý: mỗi câu của B là một miếng ngớ ngẩn có nhịp tăng dần (từ tay trái, đến cái cây, đến ngọn núi, đến cả chuyến đi); mỗi câu của A ngắn, có dấu chấm than, gọi đúng tên cái phi lý. Bỏ hết câu của A đi, các câu của B chỉ còn lại sự ngơ ngác; chính câu bắt bẻ biến chúng thành miếng hài.
Manzai hôm nay
Từ năm 2001, cuộc thi M-1 Grand Prix dành riêng cho các cặp manzai được tổ chức hằng năm và phát trên truyền hình toàn quốc, trở thành một sự kiện lớn của làng hài Nhật Bản. Hàng nghìn cặp — cả chuyên nghiệp lẫn nghiệp dư — đăng ký mỗi năm, cho thấy sức sống của một thể loại tưởng chừng rất đơn giản: hai người, một micro.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ manzai
Với người tập tấu đôi tiếng Việt, manzai cho một bài học rõ: vai bắt bẻ cũng phải buồn cười. Nhiều cặp tấu Việt để người "tỉnh" chỉ hỏi "rồi sao nữa?", và tiếng cười dồn hết về một phía. Thử viết lại một đoạn tấu đôi sao cho mỗi câu của người tỉnh vừa đưa chuyện đi tiếp, vừa là một nhận xét sắc gọi đúng tên cái phi lý — tiết mục sẽ có nhịp hơn hẳn.
Người muốn xem manzai có thể tìm các tiết mục có phụ đề tiếng Anh từ những cuộc thi lớn; người muốn đọc thêm có thể tìm các nghiên cứu tiếng Anh về hài kịch Nhật Bản, nơi manzai thường được bàn cạnh rakugo (kể chuyện một người ngồi) và kyōgen (hài kịch cổ).
Câu hỏi thường gặp
Manzai là gì?
Manzai là lối nói hài hai người của Nhật Bản, hình thành dạng hiện đại ở Osaka đầu thế kỷ 20. Một người đóng vai boke nói những điều ngớ ngẩn, người kia đóng vai tsukkomi bắt bẻ ngay lập tức, cả hai đứng trước một micro chung.
Boke và tsukkomi là gì?
Boke là vai ngớ ngẩn, hiểu sai, đẩy câu chuyện đi lạc; tsukkomi là vai tỉnh táo, chỉ ra cái sai bằng câu ngắn và gắt, thường kèm cú vỗ tượng trưng. Trong manzai, câu bắt bẻ của tsukkomi là một nửa miếng hài chứ không chỉ để nối lời.
Manzai có nguồn gốc từ đâu?
Manzai bắt nguồn từ lối chúc Tết của những đôi nghệ nhân đi từng nhà, một người đọc lời chúc, một người đệm trống và chêm lời. Đầu thế kỷ 20, ở Osaka, lối này chuyển thành nói hài đôi trên sân khấu, và cách viết chữ 漫才 thay cho 萬歳.
Manzai khác konto như thế nào?
Konto gần với tiểu phẩm, có đạo cụ, phục trang và người diễn nhập hẳn vào nhân vật. Manzai thì hai người luôn là chính mình, đứng trước micro, có thể bước ra khỏi tình huống bất cứ lúc nào để bắt bẻ nhau.
M-1 Grand Prix là gì?
M-1 Grand Prix là cuộc thi dành riêng cho các cặp manzai, tổ chức hằng năm ở Nhật Bản từ năm 2001 và phát sóng toàn quốc. Cả cặp chuyên nghiệp lẫn nghiệp dư đều có thể đăng ký tham gia.
