Hài âm nhạc là lối gây cười bằng chính âm nhạc: nốt sai được cài có chủ ý, nhạc cụ dùng sai cách, bài hát quen được đặt lời mới, giai điệu buồn ghép với lời vui, hoặc tiếng nhạc dừng đúng lúc khán giả không ngờ. Cái cười ở đây đến từ kỳ vọng âm nhạc bị bẻ: tai ta luôn đoán trước nốt kế tiếp, và người làm hài âm nhạc chơi đúng vào khoảng cách giữa điều tai đoán và điều tai nghe. Từ Haydn, Mozart thế kỷ 18 đến Victor Borge, Tom Lehrer thế kỷ 20, thể loại này có một lịch sử dài và nhiều kỹ thuật cụ thể.
Vì sao âm nhạc gây cười được
Âm nhạc là một chuỗi kỳ vọng. Nghe một câu nhạc quen, người nghe — kể cả người không biết nhạc lý — đã đoán được nó sẽ đi lên hay đi xuống, kết ở đâu, nhịp tiếp theo rơi vào lúc nào. Khi kỳ vọng ấy được đáp ứng, ta thấy dễ chịu. Khi nó bị bẻ một cách khéo léo, ta giật mình — và nếu bối cảnh cho phép, ta bật cười.
Đây là cùng một cơ chế với miếng hài bằng lời: phần dẫn dựng kỳ vọng, phần rẽ bẻ kỳ vọng. Khác biệt là trong âm nhạc, phần dẫn có sẵn trong đầu người nghe từ trước: họ đã biết bài hát, biết hành khúc phải hùng tráng, biết bản ru phải êm.
Các bậc thầy cổ điển cũng đùa
Haydn: cú giật mình và cuộc chia tay
Joseph Haydn có hai bản giao hưởng thường được nhắc khi nói về tiếng cười trong nhạc cổ điển:
- Giao hưởng số 94, ra mắt ở London năm 1791, có biệt danh "Ngạc nhiên" (Surprise): chương chậm mở đầu bằng một giai điệu nhẹ nhàng, lặp lại còn nhẹ hơn, rồi bất ngờ cả dàn nhạc đánh một hợp âm thật mạnh. Giai thoại kể rằng Haydn muốn đánh thức những khán giả ngủ gật; dù giai thoại đúng hay không, cú giật mình ấy vẫn còn hiệu quả tới hôm nay.
- Giao hưởng số 45 (1772), biệt danh "Từ biệt" (Farewell): ở phần cuối, từng nhạc công tắt nến trên giá nhạc và rời sân khấu, cho đến khi chỉ còn hai cây vĩ cầm. Theo câu chuyện thường được kể, đây là cách Haydn khéo léo nhắc ông hoàng Esterházy rằng các nhạc công đã xa nhà quá lâu. Một lời thỉnh cầu được nói bằng âm nhạc, và bằng một miếng hài sân khấu.
Mozart: cố tình viết dở
Năm 1787, Wolfgang Amadeus Mozart hoàn thành tác phẩm Ein musikalischer Spaß (Một trò đùa âm nhạc, K. 522). Đây là bản nhạc cố ý viết như của một nhà soạn nhạc vụng về: giai điệu lặp lại nhàm chán, chuyển giọng lạc lối, đoạn cadenza của vĩ cầm chạy lung tung, và kết thúc bằng một hợp âm mà mỗi nhóm nhạc cụ chơi ở một giọng khác nhau. Để viết dở đúng chỗ, người viết phải hiểu luật rất rõ — một bài học mà mọi người làm hài đều biết.
Thế kỷ 20: nghệ sĩ hài cầm đàn
Victor Borge (1909–2000), nghệ sĩ dương cầm gốc Đan Mạch sang Mỹ sinh sống, là gương mặt tiêu biểu của hài âm nhạc. Ông ngồi vào đàn như sắp chơi một bản nghiêm trang, rồi dừng lại để chỉnh ghế, đọc nhầm tên tác phẩm, chơi một giai điệu cổ điển rồi rẽ sang một bài phổ thông. Màn nổi tiếng "dấu câu bằng âm thanh" (phonetic punctuation) của ông đọc một đoạn văn, mỗi dấu chấm, dấu phẩy, dấu chấm than được thay bằng một âm thanh phát ra từ miệng. Chương trình một người Comedy in Music của ông diễn liên tục ở Broadway từ năm 1953 đến 1956.
Gerard Hoffnung (1925–1959), người Anh, tổ chức các buổi hoà nhạc hài ở London từ năm 1956, với những tác phẩm viết cho nhạc cụ "không phải nhạc cụ" và những bản nhại nghiêm trang tới mức buồn cười.
Tom Lehrer (sinh năm 1928), một nhà toán học từng giảng dạy ở Đại học Harvard, viết và hát những ca khúc hài châm biếm vào thập niên 1950–1960. Bài The Elements (1959) của ông liệt kê tên các nguyên tố hoá học theo giai điệu bài "Major-General's Song" trong vở nhạc kịch hài The Pirates of Penzance của Gilbert và Sullivan — tốc độ đọc tên nhanh đến chóng mặt là miếng hài chính.
Peter Schickele (sinh năm 1935), nhà soạn nhạc Mỹ, từ giữa thập niên 1960 "khám phá" ra nhân vật hư cấu P. D. Q. Bach — người con "bị lãng quên" của Johann Sebastian Bach — và trình diễn những tác phẩm nhại phong cách Baroque với nhạc cụ kỳ quặc và nốt sai đặt đúng chỗ.
Bảng các kỹ thuật hài âm nhạc
| Kỹ thuật | Cách làm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngắt bất ngờ | Dừng nhạc hoặc đổi cường độ đột ngột | Hợp âm mạnh trong Giao hưởng "Ngạc nhiên" |
| Nốt sai có chủ ý | Chơi lệch một nốt ở chỗ tai chắc chắn đoán đúng | Một trò đùa âm nhạc của Mozart |
| Đổi thể loại | Chơi bài vui theo kiểu đám tang, bài ru theo kiểu hành khúc | Nhiều màn của Victor Borge |
| Ghép sai lời | Đặt lời khô khan, phi lý vào giai điệu quen | The Elements của Tom Lehrer |
| Nhạc cụ sai cách | Dùng đồ vật làm nhạc cụ, hoặc nhạc cụ làm việc khác | Hoà nhạc Hoffnung |
| Sân khấu hoá | Nhạc công rời đi, đánh nhau với giá nhạc, đàn "trêu" người chơi | Giao hưởng "Từ biệt" của Haydn |
| Âm thanh làm câu chốt | Một tiếng nhạc ngắn thay cho câu chốt bằng lời | Tiếng kèn trombone trượt xuống sau một thất bại |
Dùng âm nhạc trong tấu hài: một miếng mẫu
Người tấu không cần là nhạc công giỏi để dùng âm nhạc. Một cây đàn guitar với vài hợp âm, hoặc một bạn đệm đàn phím, là đủ cho những miếng như sau (miếng mẫu tự viết):
Người tấu kể về ngày đầu đi học bơi. Bạn đệm đàn chơi một đoạn vui, nhanh, giọng trưởng.
"Sáng hôm ấy trời đẹp, nước trong xanh, em mặc bộ đồ bơi mới…" — nhạc vẫn vui.
"…em bước tới mép hồ…" — nhạc chậm lại.
"…nhìn xuống…" — nhạc dừng hẳn.
"…thấy cái biển: Khu vực sâu hai mét." — đàn chơi đúng một hợp âm thứ, kéo dài, run run.
Người tấu quay sang nhìn bạn đệm đàn: "Chưa cần buồn thế đâu!" — đàn lập tức chuyển sang một đoạn hành khúc hùng hồn. "Cũng chưa cần dũng cảm thế!"
Âm nhạc ở đây đóng vai một nhân vật thứ hai: nó phản ứng, nó "hiểu nhầm", và người tấu có thể quay sang bắt bẻ nó. Đây là lối mà nhiều nghệ sĩ hài âm nhạc dùng: biến người đệm đàn thành bạn diễn.
Chuyện bản quyền khi nhại bài hát
Đặt lời mới cho một giai điệu quen là kỹ thuật hài âm nhạc phổ biến nhất, nhưng cũng là chỗ dễ vướng. Nhiều bài hát vẫn còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, và biểu diễn công khai một bản nhại có thể cần xin phép. An toàn nhất là:
- Dùng làn điệu dân ca (hò, lý, vè, làn điệu chèo) — vốn là di sản chung.
- Dùng nhạc cổ điển đã hết thời hạn bảo hộ, như các giai điệu của Mozart, Haydn.
- Tự sáng tác giai điệu — chỉ cần bốn câu đơn giản cũng đủ cho một miếng hài.
Góc nhìn hôm nay: nghe để học
Một cách học hài âm nhạc dễ nhất là nghe lại hai bản giao hưởng của Haydn kể trên, để ý đúng khoảnh khắc người xem trong khán phòng phản ứng. Rồi nghe bản Một trò đùa âm nhạc của Mozart, thử đoán xem chỗ nào "sai". Các bản thu này rất phổ biến và dễ tìm.
Với nhóm tấu ở trường học, có thể bắt đầu bằng một bài tập: chọn một đoạn kể chuyện ba mươi giây, nhờ một bạn biết đàn đệm theo, và thử đổi nhạc nền ba lần (vui, buồn, hùng tráng). Cả nhóm sẽ thấy cùng một câu chuyện có thể buồn cười theo ba cách khác nhau chỉ nhờ âm nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Hài âm nhạc là gì?
Hài âm nhạc là lối gây cười bằng chính âm nhạc: nốt sai có chủ ý, ngắt nhạc bất ngờ, đổi thể loại, đặt lời mới cho giai điệu quen, hoặc dùng nhạc cụ sai cách. Tiếng cười đến từ kỳ vọng âm nhạc của người nghe bị bẻ một cách khéo léo.
Bản giao hưởng "Ngạc nhiên" của Haydn có gì đặc biệt?
Giao hưởng số 94 của Haydn, ra mắt ở London năm 1791, có chương chậm mở đầu rất nhẹ rồi bất ngờ cả dàn nhạc đánh một hợp âm thật mạnh. Giai thoại kể Haydn muốn đánh thức khán giả ngủ gật; cú giật mình ấy đến nay vẫn hiệu quả.
"Một trò đùa âm nhạc" của Mozart là gì?
Đó là tác phẩm K. 522 Mozart hoàn thành năm 1787, cố ý viết như của một nhà soạn nhạc vụng về: giai điệu nhàm, chuyển giọng lạc lối và hợp âm kết mỗi nhóm nhạc cụ một giọng. Để viết dở đúng chỗ, người viết phải hiểu luật rất rõ.
Victor Borge là ai?
Victor Borge (1909–2000) là nghệ sĩ dương cầm gốc Đan Mạch nổi tiếng với lối hài âm nhạc: dừng giữa bản nhạc, chơi lẫn cổ điển với bài phổ thông, và màn đọc văn thay dấu câu bằng âm thanh. Chương trình Comedy in Music của ông diễn ở Broadway từ 1953 đến 1956.
Nhại lời bài hát để biểu diễn có cần xin phép không?
Với bài hát còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, biểu diễn công khai bản nhại có thể cần xin phép. An toàn hơn là dùng làn điệu dân ca, nhạc cổ điển đã hết thời hạn bảo hộ, hoặc tự sáng tác giai điệu.
