Chơi chữ trong tên món ăn, tên quán và khẩu hiệu: cầu vừa đủ xài

Chơi chữ trong tên món ăn, tên quán và khẩu hiệu là dùng đồng âm, gần âm hoặc quan hệ nghĩa để một cái tên mang thêm một lớp nghĩa vui, may mắn hay gợi tò mò. Ví dụ nổi tiếng nhất ở Việt Nam là mâm ngũ quả ngày Tết của nhiều gia đình miền Nam: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài được đọc thành câu ước "cầu vừa đủ xài". Tên món như "bánh tai heo", "bò bía" lại gây cười theo cách khác: tên gọi một đằng, món ăn một nẻo.

Bài này đi qua ba nhóm: tên món ăn có chơi chữ (của ta và của vài nền ẩm thực khác), tên quán và khẩu hiệu đặt bằng đồng âm, gần âm, và những nguyên tắc để một cái tên chơi chữ dễ thương thay vì vô duyên. Lối đặt tên bằng nói lái có bài riêng ở danh mục nói lái.

Mâm ngũ quả "cầu vừa đủ xài"

Ở nhiều gia đình Nam Bộ, mâm ngũ quả ngày Tết thường có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài. Ghép tên lại, người ta đọc thành câu "cầu vừa đủ xài" — một lời cầu mong năm mới đủ đầy, không thiếu, không cần quá dư. Phân tích từng chữ:

Cái hay của câu ước nằm ở sự khiêm tốn: không cầu giàu sang, chỉ cầu "vừa đủ xài". Lối chơi chữ kết hợp cả đồng âm lẫn gần âm, và phần gần âm dựa vào chính giọng nói Nam Bộ — một ví dụ cho thấy chơi chữ gắn chặt với tiếng nói từng vùng. Nhiều nhà còn thêm trái sung cho "sung túc"; cách bày và cách đọc mỗi nơi một khác, không có một "chuẩn" duy nhất.

Tên món ăn: gọi một đằng, ăn một nẻo

Nhiều món ăn Việt mang tên gây bất ngờ cho người lần đầu nghe. Đây không hẳn là chơi chữ có chủ ý của người đặt tên, nhưng là chất liệu chơi chữ rất tốt cho người kể chuyện:

• Bánh tai heo: bánh quy giòn cuộn xoắn, gọi vậy vì hình dạng gợi cái tai heo. Không có chút heo nào.
• Bánh da lợn: bánh hấp nhiều lớp, mềm, bóng. Tên gợi da lợn, nhưng làm từ bột, đậu, lá dứa; lý do đặt tên có nhiều cách giải thích.
• Bánh bò: bánh bột gạo nở xốp. Không có thịt bò; chữ "bò" trong tên cũng được giải thích theo nhiều cách, chưa thống nhất.
• Bò bía: món cuốn với củ sắn, lạp xưởng, trứng. Tên thường được giải thích là phiên âm từ tiếng Hoa (Phúc Kiến, Triều Châu) của món bánh cuốn mỏng mà tiếng Anh ghi là popiah. Chữ "bò" chỉ là âm, không phải con bò.
• Bánh xèo: tên thường được giải thích là từ tiếng "xèo" khi đổ bột vào chảo nóng — một tên gọi tượng thanh.
• Bánh phu thê: bánh thường có trong lễ cưới; người ta hay gọi là "bánh xu xê", được giải thích là đọc trại từ "phu thê" (vợ chồng).

Những tên này tạo ra một kiểu đùa quen thuộc: "Đi ăn bánh bò mà chẳng thấy bò đâu." Câu đùa nhẹ, ai cũng hiểu, và thường mở đầu cho một câu chuyện về món ăn.

Tên món gợi cảnh của ẩm thực Trung Hoa

Ẩm thực Tứ Xuyên có món "kiến leo cây" (con kiến lên cây): miến xào với thịt băm, những hạt thịt bám vào sợi miến trông như đàn kiến trên cành. Đây là chơi chữ bằng hình ảnh: tên gọi biến đĩa ăn thành một bức tranh nhỏ.

Trong mâm cỗ Tết của người Hoa, tên món còn được chọn theo âm may mắn: món cá vì chữ "cá" trong tiếng Hoa phổ thông đồng âm với chữ "dư" (dư dả), gắn với lời chúc "niên niên hữu dư" (năm nào cũng có dư); món rong tóc (phát thái) vì tên đọc gần "phát tài". Người Nhật trong mâm cỗ năm mới cũng có những món được giải thích bằng chơi chữ, như tảo bẹ kombu gợi chữ yorokobu (vui mừng). Ở nhiều nền văn hoá từng dùng chữ Hán, bàn ăn ngày Tết là nơi chơi chữ để cầu may.

Tên quán chơi chữ: bốn ví dụ tự đặt

Các tên dưới đây do người viết tự đặt để minh hoạ cơ chế, không phải quán có thật:

Vì sao những tên này "được"

• Đọc xuôi đã có nghĩa liên quan tới quán. "Trà" là món bán, "Nướng" là cách nấu, "Chè" là món ăn, "Phở" là món chính. Người không nhận ra lớp nghĩa thứ hai vẫn hiểu quán bán gì.
• Lớp nghĩa thứ hai tích cực. Trả lời (trò chuyện), nương nhờ (ấm áp), chè chén (vui vẻ), phổ thông (bình dân, ai cũng ăn được). Không có tầng nghĩa xấu.
• Khoảng cách âm vừa đủ. Chỉ đổi một mảnh âm, người đọc nhận ra ngay, không phải giải đố.

Khẩu hiệu: nơi chơi chữ làm việc nhiều nhất

Một khẩu hiệu ngắn có chơi chữ dễ được nhớ và nhắc lại. Vài cách làm, mỗi cách một câu tự đặt:

1. Lặp lại chính tên quán theo nghĩa thứ hai: "Trà Lời — hỏi gì cũng có trà lời."
2. Đặt từ đồng âm ở cuối câu để tạo cú bật: "Phở Thông — ngon kiểu phổ thông, ai ăn cũng thông."
3. Dùng trái nghĩa: "Chè Chén — ngọt ở chén, mặn ở tình."
4. Dùng điệp âm cho dễ thuộc: "Nướng Nhờ — nóng, ngon, no nê."

Khẩu hiệu tốt thường dưới mười chữ, có đúng một phép chơi chữ chính. Dồn hai ba phép vào một câu, người đọc chưa kịp hiểu cái này đã gặp cái kia.

Nguyên tắc để tên chơi chữ dễ thương, không vô duyên

• Kiểm mọi cách đọc. Một tên có thể đọc theo giọng ba miền, có thể viết không dấu trên mạng. Mỗi cách đọc phải sạch.
• Không đùa vào cơ thể, sức khoẻ khách. Tên kiểu chê béo, chê gầy, doạ bệnh tật làm khách thấy bị chạm.
• Không dùng tôn giáo, tên người được tôn kính. Chơi chữ với những tên gọi ấy dễ làm nhiều người khó chịu.
• Không mượn tên thương hiệu khác. Chơi chữ trên tên một thương hiệu có thật dễ dẫn tới tranh chấp; đặt tên mới hoàn toàn an toàn hơn.
• Hợp với loại hình. Quán ăn, quán nước hợp với tên vui; phòng khám, nhà thuốc, dịch vụ tang lễ nên dùng tên nghiêm túc.

Góc nhìn hôm nay: đọc thực đơn như đọc thơ

Lần tới khi đi chợ Tết, thử để ý cách các nhà bày mâm ngũ quả và hỏi họ đọc thành câu gì; mỗi vùng, mỗi nhà có một cách. Khi đi ăn, đọc kỹ tên món trong thực đơn và hỏi người bán vì sao món tên như vậy: nhiều câu chuyện về tên món chỉ còn sống trong lời kể của người làm nghề. Muốn đặt tên cho một quán nhỏ, có thể bắt đầu bằng cách liệt kê mười từ về món mình bán, tìm từ đồng âm và gần âm của từng từ, rồi chọn cặp nào có nghĩa thứ hai tích cực nhất.