Riddle là từ tiếng Anh chỉ câu đố, và phần lớn riddle kinh điển của người nói tiếng Anh là câu đố mẹo dựa vào chơi chữ: "What has keys but can't open locks?" (đáp án: cây đàn piano — "keys" vừa là chìa khoá vừa là phím đàn). Vì cái bẫy nằm ở một từ đa nghĩa hoặc hai từ đồng âm của tiếng Anh, dịch sang tiếng Việt thường mất hết cái hay. Bài này giới thiệu những riddle quen thuộc nhất, giải thích chỗ chơi chữ, và kể ngắn lịch sử thể loại từ câu đố của Nhân sư tới chuyện chiếc bàn viết của Lewis Carroll.
Riddle, conundrum và enigma
Trong tiếng Anh, "riddle" là tên chung. Nhà nghiên cứu văn học dân gian Archer Taylor, trong cuốn English Riddles from Oral Tradition (1951), tập hợp hàng nghìn câu đố truyền miệng tiếng Anh và phân loại chúng theo cách mô tả sự vật. Người ta còn hay phân biệt hai loại:
- Enigma: câu đố tả sự vật bằng ẩn dụ, gần với câu đố dân gian của ta. Người giải phải ghép hình ảnh.
- Conundrum: câu đố dựa vào chơi chữ, đáp án thường là một từ đồng âm hoặc đa nghĩa. Đây chính là thứ người Việt gọi là câu đố mẹo.
Ranh giới giữa hai loại không cứng, nhưng cách chia này giúp hiểu vì sao có những riddle dịch được và có những riddle chỉ sống trong tiếng Anh.
Câu đố của Nhân sư: tổ tiên nổi tiếng nhất
Theo thần thoại Hy Lạp, Nhân sư (Sphinx) chặn đường vào thành Thebes và đố mọi người qua lại: con gì buổi sáng đi bốn chân, buổi trưa đi hai chân, buổi chiều đi ba chân? Ai không giải được thì bị ăn thịt. Oedipus giải được: đó là con người — lúc bé bò bằng tay chân, lớn lên đi bằng hai chân, về già chống thêm cây gậy. Truyện Oedipus được kể trong bi kịch của Sophocles, nhưng nguyên văn câu đố được biết qua các tác giả cổ đại muộn hơn, và có nhiều dị bản.
Câu đố Nhân sư thuộc loại enigma: buổi sáng, trưa, chiều là ẩn dụ cho các giai đoạn đời người. Nó vẫn được dịch và kể khắp nơi vì ẩn dụ không phụ thuộc ngôn ngữ.
Cuốn sách câu đố trong nhà thờ Exeter
Một kho riddle cổ quan trọng của tiếng Anh là Exeter Book, bản chép tay thơ ca tiếng Anh cổ (Old English) được làm vào khoảng nửa sau thế kỷ 10, do giám mục Leofric tặng cho nhà thờ lớn Exeter ở thế kỷ 11 và lưu giữ ở đó tới nay. Sách chứa khoảng chín mươi bài thơ đố, con số chính xác tuỳ cách các học giả tách bài. Bản chép tay không ghi đáp án, nên nhiều câu đến nay vẫn còn tranh cãi.
Những bài đố trong Exeter Book thường để sự vật tự nói: "Tôi là…". Có bài để cây bút lông, con dao, cái khiên tự kể đời mình. Một số bài cố ý viết sao cho nghe như có ý tục, trong khi đáp án lại là một vật bình thường. Lối đố này có họ hàng ở Việt Nam, nơi dân gian gọi là "đố tục giảng thanh". Cả hai cho thấy loại câu đố ấy rất cổ và có mặt ở nhiều nền văn hoá; nhưng nó không hợp với lớp học hay chỗ đông người lạ.
Những riddle chơi chữ quen thuộc nhất
Dưới đây là các conundrum kinh điển, câu nào cũng có trong sách đố vui thiếu nhi của Anh, Mỹ. Mỗi câu kèm lời giải thích chỗ chơi chữ.
What has keys but can't open locks?
Đáp án: A piano (cây đàn piano). Chơi chữ: "key" vừa là chìa khoá, vừa là phím đàn. Tiếng Việt dùng hai từ khác nhau, nên dịch ra không còn bẫy.
What has an eye but cannot see?
Đáp án: A needle (cái kim). Chơi chữ: "eye of a needle" là lỗ kim. Tiếng Việt gọi là "lỗ kim", không gọi "mắt kim", nên câu này cũng khó dịch, dù tiếng Việt có những từ "mắt" tương tự (mắt lưới, mắt xích).
What can you catch but not throw?
Đáp án: A cold (bệnh cảm lạnh). Chơi chữ: "catch a cold" là bị cảm; "catch" vốn là bắt, chụp. Người nghe nghĩ tới quả bóng.
What has to be broken before you can use it?
Đáp án: An egg (quả trứng). Câu này dịch được gần trọn vẹn: "Cái gì phải đập vỡ thì mới dùng được?" Nó thuộc loại bẫy công dụng, không cần chơi chữ.
What room has no doors and no windows?
Đáp án: A mushroom (cây nấm). Chơi chữ: "mushroom" có chứa chữ "room" (căn phòng). Đây là bẫy mặt chữ, giống câu "cáo bỏ chữ o thành cá" của tiếng Việt, nhưng không thể dịch.
What is black and white and read all over?
Đáp án: A newspaper (tờ báo). Chơi chữ: "read" (đọc, quá khứ phát âm như "red") và "red" (màu đỏ) đồng âm. Nghe bằng tai, người ta tưởng câu hỏi là "cái gì đen, trắng và đỏ khắp người", rồi đi tìm con vật hay bộ quần áo. Đáp án là tờ báo in chữ đen trên giấy trắng, được người ta đọc khắp nơi. Câu này nổi tiếng tới mức người Mỹ dùng nó làm ví dụ cho riddle trẻ con.
The more you take, the more you leave behind. What are they?
Đáp án: Footsteps (bước chân). "Take a step" là bước đi; mỗi bước lại để lại một dấu chân phía sau. Câu này dịch sang tiếng Việt vẫn khá ổn: "Càng bước nhiều, càng để lại nhiều. Đó là gì?"
What travels all around the world but stays in one corner?
Đáp án: A stamp (con tem). Tem dán ở góc phong bì, theo lá thư đi khắp thế giới. Câu này dịch được, và có thể làm cầu nối kể cho trẻ về thú sưu tầm tem.
Bảng: riddle nào dịch được, riddle nào không
| Riddle | Loại bẫy | Dịch sang tiếng Việt |
|---|---|---|
| Keys but can't open locks | Từ đa nghĩa (key) | Mất bẫy |
| An eye but cannot see | Từ đa nghĩa (eye) | Mất bẫy |
| Catch but not throw | Thành ngữ (catch a cold) | Mất bẫy |
| Broken before you use it | Công dụng | Giữ được |
| Room with no doors | Mặt chữ (mushroom) | Mất bẫy |
| Black, white and read all over | Đồng âm (read/red) | Mất bẫy |
| The more you take… | Thành ngữ (take a step) | Giữ được phần lớn |
| Stays in one corner | Vị trí | Giữ được |
Quy luật rút ra rất rõ: riddle dựa vào tình huống, công dụng, vị trí thì đi qua biên giới ngôn ngữ dễ dàng; riddle dựa vào âm và chữ thì ở lại quê nhà. Người dịch sách thiếu nhi thường phải chọn: giữ câu gốc kèm chú thích, hay thay bằng một câu đố tiếng Việt có cùng tinh thần.
Chiếc bàn viết của Lewis Carroll
Trong Alice ở xứ sở thần tiên (1865) của Lewis Carroll, tại bữa tiệc trà điên, nhân vật Người bán mũ hỏi Alice: "Why is a raven like a writing-desk?" — vì sao con quạ lại giống cái bàn viết? Alice bỏ công nghĩ, rồi hỏi lại đáp án, và Người bán mũ thú nhận ông ta cũng chẳng biết. Đây là câu đố cố ý không có đáp án, một trò đùa về chính thể loại riddle.
Bạn đọc gửi thư hỏi mãi, nên trong lời tựa một lần tái bản năm 1896, Carroll đưa ra một đáp án đùa: con quạ và cái bàn viết đều "có thể tạo ra vài nốt (notes), dù rất phẳng (flat)". "Note" vừa là nốt nhạc vừa là mẩu ghi chép; "flat" vừa là nốt giáng, vừa là phẳng, vừa là nhạt. Ông còn viết thêm rằng con quạ "nevar" bị đặt ngược đầu — "nevar" chính là chữ "raven" viết ngược, cố ý sai chính tả của "never". Tức là Carroll trả lời một câu đố vô nghĩa bằng một tràng chơi chữ. Từ đó tới nay, người ta vẫn đặt thêm đáp án mới cho câu hỏi của Người bán mũ.
Họ hàng của riddle: những câu đùa dạng hỏi
Tiếng Anh còn có những câu đùa mượn hình thức câu đố, như "Why did the chicken cross the road? — To get to the other side." (Vì sao con gà băng qua đường? — Để sang bên kia.) Câu này thường được dẫn là đã in trên một tạp chí ở New York từ giữa thế kỷ 19. Cái buồn cười nằm ở chỗ không có gì buồn cười: người nghe chờ một cú lừa, và nhận được câu trả lời hiển nhiên nhất. Kiểu này gọi là "anti-joke", câu đùa phản đùa.
Góc nhìn hôm nay: học tiếng Anh qua riddle
Riddle là cách học từ vựng rất hiệu quả, vì mỗi câu dạy cùng lúc hai nghĩa của một từ. Học sinh nhớ "catch a cold" lâu hơn hẳn khi đã một lần bị lừa bởi câu "what can you catch but not throw". Giáo viên tiếng Anh có thể dùng một riddle mỗi buổi: đọc câu đố, cho học sinh đoán bằng tiếng Việt, rồi giải thích chỗ chơi chữ. Phần giải thích chính là bài học từ vựng.
Với người muốn tìm hiểu sâu hơn: bản dịch hiện đại của các bài đố trong Exeter Book có trong nhiều tuyển tập thơ tiếng Anh cổ; còn Alice ở xứ sở thần tiên đã có nhiều bản dịch tiếng Việt, đọc song song với bản gốc là cách tốt để thấy người dịch xử lý chơi chữ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Riddle là gì?
Riddle là từ tiếng Anh chỉ câu đố. Có loại tả sự vật bằng ẩn dụ (enigma) và loại dựa vào chơi chữ (conundrum). Phần lớn riddle kinh điển trong sách thiếu nhi Anh, Mỹ là conundrum, tương đương câu đố mẹo của tiếng Việt.
"What has keys but can't open locks" đáp án là gì?
Đáp án là cây đàn piano. Từ "key" trong tiếng Anh vừa là chìa khoá vừa là phím đàn, nên piano "có keys" mà không mở được ổ khoá nào. Trong tiếng Việt hai nghĩa này dùng hai từ khác nhau nên câu đố mất bẫy khi dịch.
Câu đố của Nhân sư là gì?
Theo thần thoại Hy Lạp, Nhân sư hỏi: con gì buổi sáng đi bốn chân, trưa hai chân, chiều ba chân? Oedipus trả lời là con người: lúc bé bò, lớn lên đi hai chân, về già chống gậy. Nguyên văn câu đố được biết qua các tác giả cổ đại và có nhiều dị bản.
Vì sao con quạ giống cái bàn viết?
Đây là câu đố của Người bán mũ trong Alice ở xứ sở thần tiên (1865), được viết ra để không có đáp án. Năm 1896, Lewis Carroll đưa ra một đáp án đùa dựa vào chơi chữ "notes" và "flat", và người đọc đến nay vẫn tự đặt thêm đáp án mới.
Vì sao nhiều riddle tiếng Anh không dịch được?
Vì bẫy của chúng nằm ở âm hoặc chữ của tiếng Anh, như read và red đồng âm, hay chữ room nằm trong mushroom. Những riddle dựa vào tình huống, công dụng hay vị trí, như con tem nằm ở góc phong bì, thì dịch sang tiếng Việt vẫn giữ được.
